Kur’ân Lehçe Yoğunluğu Haritalandırılması: Atâ b. Ebî Rabâh’ın Garîbü’l-Kur’ân’ı Bağlamında

Özet

In the history of exegesis and the Qurʾān, there have been debates about the nature of the al- Qurʾānic language, and today there is still no common opinion on this issue. In this respect, the subject of this article is to map the Qurʾānic dialect density through the narrations of ʿAṭā b. Abī Rabāḥ (d. 114/732). The aim of this article, which focuses on the meaning level of dialects, is to construct a theory that reveals the structure and nature of the Qurʾānic language. The assumption of this study is that the Qurʾān constructs a superior language that covers different dialects. In accordance with the subject and purpose of the study, a literature review and content analysis based on phenomenology and grounded theory patterns of the qualitative research method were conducted. In the literature review in the field, it has been seen that the oldest surviving copy of ʿAṭā’s narrations on dialect and Gharīb al-Qurʾān has not been studied in line with the subject and purpose of this article. Firstly, the copies of Atā’s narrations were identified. Subsequently, a table of strange words in the narrations is given, and the number of references to tribes, a genealogical tree and their locations on the map are given. As a result of the data obtained in the article, it has been determined that two-thirds of the Qurʾānic language in the context of dialects is in the Muḍar dialect, including the dialect of Quraysh, and one-third is in the dialect of the ʿĀriba Arabs. According to the analysed data, it was seen that the Qurʾān consciously constructed a meta-language. Tefsir ve Kur’ân tarihinde, Kur’ân dilinin mahiyetine dair tartışmalar olmuş; günümüzde bu konuda hâlâ ortak bir kanaat oluşmamıştır. Bu minvalde makalenin konusu, Ata b. Ebî Rabâh (öl. 114/732) rivayetleri üzerinden Kur’ân lehçe yoğunluğunu haritalandırmaktır. Lehçelerin anlam düzeyi merkeze alınan bu makalenin amacı, Kur’ân dilinin yapısını ve mahiyetini ortaya koyan bir teori inşa etmektir. Çalışmanın varsayımı Atâ b. Ebî Rabâh’ın Garîbü’lKur’ân’ından hareketle Kur’ân’ın farklı lehçeleri kapsayan üst bir dil inşa ettiği yönündedir. Çalışmanın konusuna ve amacına uygun olarak nitel araştırma yönteminin fenomenoloji ve gömülü kuram desenlerine dayalı literatür taraması ve içerik analizi yapılmıştır. Alanda yapılan literatür taramasında lehçe ve Garîbü'l-Kur’ân konusunda günümüze ulaşan en eski nüsha olan Atâ rivayetlerinin bu makalenin problemi ve amacı doğrultusunda işlenmediği görülmüştür. Bu minvalde ilgili rivayetlerdeki lehçelerle ilişkilendirilebilecek her türlü veri işlenerek Kur’ân diline dair ortaya atılan iddialar nicel ve nitel verilere dayanarak test edilmiştir. Öncelikle Atâ’nın rivayetlerinin nüshaları tespit edilmiştir. Akabinde rivayetlerdeki garîb kelimeler tablosu verilmiş, kabilelere atıf sayıları, soy ağacı ve haritadaki konumları gösterilmiştir. Makalede elde edilen verilerin sonucunda lehçeler bağlamında Kur’ân dilinin üçte birinin Kureyş, üçte ikisinin ise Kureyş lehçesini de kapsayan Mudar lehçesinde, üçte birlik kısmının Âribe Araplarının lehçesinde olduğu tespit edilmiştir. İncelenen verilere göre Kur’ân’ın bilinçli bir üst dil inşası ettiği görülmüştür.