Arapçada Ümm/Anne ve Eb/Baba Lafızlarının Ayetler Işığında Leksikolojik ve Semantik Tahlili

Özet

Bu makale, Kur’an’daki aile tasavvurunun merkezinde yer alan “anne” ve “baba” lafızlarını, bu lafızların Arapça karşılıkları olan ümm (أُمّ) ve eb (أَب) kelimeleri üzerinden leksikolojik ve semantik açıdan incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, bu lafızların klasik sözlüklerde, erken dönem şiirlerde ve tefsirlerde çizdiği anlam evreninin nasıl ele alındığıdır. Makalenin özgün yönü, ebeveynlik konusunun yaygın fıkhî ve ahlakî yaklaşımlarından farklı olarak doğrudan bu lafızların kök anlamları ve Kur’an içi bağlamları çerçevesinde bütüncül bir çözümleme önermesidir. Makalede takip edilen metodoloji, iki aşamalı olarak tatbik edilmiştir. İlk aşamada klasik sözlükler ile Câhiliye ve Muhadram dönemleri şiirlerinden hareketle ümm ve eb lafızlarının leksikolojik verileri, anlam halkaları ve mecazî açılımları belirlenmiştir. İkinci aşamada ise bu bulgular, söz konusu lafızların geçtiği ayetlerde incelenerek kazandıkları çeşitli manalar ortaya konmuştur. Ulaşılan bulgular, ümm lafzının yalnızca biyolojik anneliği değil aynı zamanda “merkez, asıl ve kaynak” manalarını da içerdiğini göstermiştir. Nitekim ayetlerde geçen “ümmü’l-kurâ” ve “ümmü’l-kitâb” gibi örnekler, bu lafzın yöneliş ve kuşatıcılık fonksiyonunu açığa çıkarmaktadır. Eb lafzı ise kök düzeyinde “geçim sağlamak, terbiye etmek ve yön vermek” fiilleriyle ilişkilendirilmektedir. Bu bağlamda mezkûr lafzın Kur’an’da biyolojik babadan “ata ve manevî rehberlik” düzlemlerine kadar genişleyen çok boyutlu bir semantiğe sahip olduğu görülmektedir. Sonuç olarak ümm ve eb lafızları, “aidiyet ve yöneliş” zemininde birleşmekle birlikte ümm lafzı merkezîlik ve çekim alanı olma; eb lafzı ise himaye ve rehberliği temsil etmektedir. Bu tespit, Kur’an’daki aile tasavvurunun yalnızca biyolojik rollerle değil aynı zamanda merkez–çevre ve koruyucu-önder olma eksenleriyle kurulduğunu ortaya koymaktadır. Makale, lafız–anlam ilişkisinin tarihsel ve bağlamsal yönlerini birlikte değerlendirerek literatürdeki boşluğu doldurma çabası içindedir. Böylece gelecekte vâlide/vâlid gibi bu lafızların muadilleri üzerinde yapılacak karşılaştırmalı analizlere metodik bir zemin sunmayı hedeflemektedir. This article examines the Qur’anic conception of the family by focusing on its two constitutive elements, “mother” and “father,” through a lexical and semantic analysis of their Arabic counterparts, umm (أُمّ) and ab (أَب). The central question of the study is how these terms are treated within classical lexicons, early Arabic poetry, and exegetical works, and what kind of semantic universe they delineate. The originality of the article lies in moving beyond the prevalent juridical and ethical approaches to parenthood and instead offering a comprehensive analysis grounded in the root meanings of these terms and their contextual functions within the Qur’an. The methodology of the study is twofold. First, the lexical data, semantic fields, and figurative extensions of umm and ab were identified on the basis of classical dictionaries and the poetry of the Jāhiliyyah and Mukhaḍram periods. In the second stage, these findings were compared with Qur’anic occurrences of the terms in order to uncover the layers of meaning they acquire in the language of revelation. The findings indicate that the term umm encompasses not only biological motherhood but also the notions of “center, origin, and source.” Expressions such as umm al-qurā and umm al-kitāb highlight its semantic function of orientation and comprehensiveness. The term ab, on the other hand, is linked at its root to the functions of “providing, nurturing, and guiding.” In the Qur’an, it extends from biological fatherhood to broader dimensions of ancestry and spiritual leadership. This demonstrates that umm embodies centrality and attraction, while ab signifies protection and guidance. Accordingly, the study shows that the Qur’anic vision of the family is constructed not merely on biological roles but also on conceptual axes such as center–periphery and protector–leader. By analyzing the historical and contextual dimensions of the word–meaning relationship, the article aims to fill a gap in the literature and to provide a methodological basis for future comparative studies on parallel terms such as wālida and wālid.