CUMHURİYET’İN DENETİM MEKANİZMASI OLARAK UMUMİ MÜFETTİŞLİK: ÜÇÜNCÜ UMUMİ MÜFETTİŞ TAHSİN UZER’İN KARS’TAKİ FAALİYETLERİ

Özet

Osmanlı Devlet’inin son dönemlerinde ortaya çıkan müfettişlik uygulaması, idarenin taşra üzerindeki denetimini arttırmak için arayışların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Klasik manada idarenin yetersiz kaldığı yerlerde müfettişler sayesinde doğrudan müdahale yolları tercih edilmiştir. Özellikle II. Abdülhamit döneminde daha sistemli hale gelen bu uygulama, güvenlik ve asayiş sorunlarının arttığı bölgelerde merkezi otoriteye yardımcı olmuştur. Ancak zaman içerisinde siyasi istikrarsızlıklar ve mali problemler nedeniyle müfettişlik kurumu sınırlı kalmıştır. Türkiye Cumhuriyet’inin kurulmasıyla tekrar kurumsallaşan Umumi Müfettişlikler, geçmişten devralınan mirasla daha sürekli ve kapsamlı hale getirilmiştir. Bu bağlamda kurulan müfettişlikler arasında Üçüncü Umumi Müfettişlik ve ilk müfettişi Hasan Tahsin Uzer’in Kars’a yönelik gözlem ve uygulamaları, bu dönüşümün en iyi örneğini sunmaktadır. Kars’ın Sovyet Rusya sınırında bulunması geçmişte de kırk yıl Rus işgalinde kalması güvenlik, idari denetim ve devlet otoritesinin güçlü hale getirilmesi bakımından stratejik bir alan olarak görülmüştür. Bu durum her anlamda yoğun bir denetim ve yönlendirme ihtiyacını da ortaya çıkarmıştır. 1935-1939 yılları arasında Kars’ta yürütülen çalışmalar idari, mali, sağlık, kültürel ve teknik anlamda artarak devam etmiş ancak mali yetersizliklerle kısmen duraksamıştır. Hayvanlığının bölge ekonomisindeki etkinliği göz önüne alındığında talepler büyük ölçüde giderilememiş, su, elektrik ve şehircilik projeleri ise merkezi bütçedeki yetersizlikler nedeniyle karşılıksız kalmıştır. Uzer’in raporları doğrultusunda kültürel ve eğitsel projelere dikkat çekilere Kars’ın ülkenin en doğusunda yer almasını avantaja çevirme yollarını aranmıştır. The inspectorate system, which emerged in the late Ottoman period, arose as a result of the administration's efforts to increase its control over the provinces. Where the classical administration proved insufficient, direct intervention through inspectors was preferred. This practice, which became more systematic, especially during the reign of Abdul Hamid II, assisted the central authority in regions where security and public order problems increased. However, over time, political instability and financial problems limited the scope of the inspectorate institution. With the establishment of the Republic of Turkey, the General Inspectorates were re-institutionalized, building upon the legacy of the past to become more permanent and comprehensive. In this context, the observations and practices of the Third General Inspectorate and its first inspector, Hasan Tahsin Uzer, in Kars, provide the best example of this transformation. Kars' location on the border with Soviet Russia, and its forty-year occupation by Russia, made it a strategically important area in terms of security, administrative control, and strengthening state authority. This situation created a need for intense control and guidance in every sense. Between 1935 and 1939, the work carried out in Kars continued to increase in administrative, financial, health, cultural, and technical aspects, but was partially halted due to financial shortcomings. Given the effectiveness of livestock farming in the region's economy, demands were largely unmet, and water, electricity, and urban development projects remained unfunded due to insufficient central budget resources. Following Uzer's reports, attention was drawn to cultural and educational projects, and ways were sought to leverage Kars's location in the far east of the country.