Geleneksel Kültürümüzde ve Âşıkların Dilinde Sayılar

Türk kültüründe sayılar çok önemli bir yere sahiptir. Bunların büyük bir bölümü dini inanmalardan kaynaklanmaktadır.

İnançlar yaşam biçimimizi doğrudan doğruya etkilemekte, bu etki, edebiyatımızda, sanatımızda, müziğimizde, halk oyunlarımızda kendini göstermektedir.

Bazı sayıların kültürümüzdeki işlevi İslamiyet öncesi sosyal hayatımıza dayanmakta, kimi sayılar destan ve masallarımızda önemli ölçüde yer almaktadır.

Edebiyatımızda da dinin etkisi çok fazladır. İslami inanışlar gerek halk, gerekse divan edebiyatında önemli ölçüde kendini hissettirmektedir.

İslam dininde bazı sayılar kutsal bir özellik taşır. Bir, üç, dört, beş, yedi, dokuz, oniki, kırk vb. sayıların dini bakımdan çeşitli anlamları bulunmaktadır. Kutsal özellik taşıyan bu sayıların anlamları çeşitli yazarlarca nesir biçiminde işlenirken, âşıklar tarafından da şiirlerde sık sık dile getirilmiştir.

Geleneksel kültürümüzde sayılar üzerine kurulan inançların kaynakları hem İslam dinine hem de Orta-Asya yaşayışına ve Şamanizme dayanmaktadır.

Destanlarımızda, masallarımızda, hikâyelerimizde, şiirlerimizde ve günlük yaşayışımızda sık sık rastladığımız sayıları geleneksel kültürümüzde ve âşıkların dilinde şu şekilde belirlemek mümkündür.

"Bir" Sayısı

İslam dininde bir sayısı Allah'ı ifade eder. Allah birdir ve tektir. Dede Korkud'ta ...... yerde geçen bir sayısı âşıklarımızın dilinde ve telinde:

Onlar birdir bir oluptur

Hak içinde sır oluptur

Tecellide nur oluptur

Allah bir Muhammet Ali

(Pir Sultan Abdal)

Şah-ı Merdan kullarıyız

Biz biriz birkaç değiliz

Kanaat ile yürürüz

İllâ tokuz aç değiliz

(Hatayi)

biçiminde sıkça dile getirilmiştir.

"Üç" Sayısı

Geleneksel kültürümüzde ve âşıkların dilinde en çok işlenen sayılardan biridir. H. Avni Yüksel, Şaman dininin esaslarına göre âlem üç bölümden meydana gelmiştir, deyip bunları:

a)     Yeryüzü (orta dünya)

b)    Yer altındaki karanlık dünya (aşağıdaki dünya)

c)     Gökteki nur âlemi (yukarıdaki sema)

biçiminde açıklamaktadır.[1]

Ziya Gökalp de:

"Şamanizm, yukarıdaki semayı önce üç kat olarak tasavvur etmiştir. Oğuzun sağ kolu üç oktan oluştuğu için, yukarıdaki semanın üç oktan olması tabii olarak kabul edilmektedir. Yakutlar'daki ateşin üç çeşitten olmasının sebebi de, kâinatın üç bölümden meydana gelmesi yüzündendir."

demektedir.[2]

Türk kültür tarihimizde ve geleneksel kültürümüzde "üç" sayısı ile ilgili hususlara çok değişik biçimde rastlanmaktadır. Bunlardan bazılarını şu şekilde belirlemek mümkündür:

·        Eski Türk efsanelerinde "üç" sayısına çeşitli motiflerde rastlanmaktadır. Türkler'e göre insan, evrenin üç önemli varlığından biri olarak kabul edilir.

·        Türk mitolojisinde de ilahlar Gök-Tanrı, Yer-Sular ve Yağız-Yer olmak üzere üçe ayrılır.

·        Bir Türk efsanesinde terazi burcu, üç ana yıldızla iki yan yıldızdan oluşmuştur. Üç yıldız göğe kaçan geyikleri, iki yıldız ise onları kovalayan avcı ile yayı olmuşlardır. Terazi burcunun üç yıldızı çoğu Türk efsanelerinde, usta bir avcı tarafından amansız bir şekilde kovalanan ve canlarını kurtarmak için kendilerini göğe atan "üç geyik" gibi tasavvur edilmiştir.[3]

·        Karluk Türkleri üç aşiretten meydana gelmiştir.

·        Oğuz menkıbesine göre Oğuz Han üç gün annesinin sütünü emmemiş, annesi üç gece gördüğü rüya sonucu rüyasında kendisine söylenilen şekilde hareket etmiştir.

·        Oğuz'un iki eşinden üçer tane oğlu olmuştur. İlk eşinden olan çocukları Gökhan, Dağhan, Denizhan Bozoklar'ı, ikinci eşinden olan Günhan, Ayhan, Yıldızhan da Üçoklar'ı oluşturmuştur.

·        Oğuz'un oğullarından biri bayrağında sembol olarak altın bir yay üzerine üç gümüş ok kullanmıştır.

·        Göç destanının İran rivayetinde Boğu Han'a Tanrı tarafından verilmiş üç karga bulunmaktadır. Bu kargalar memleketin her yerinde olup bitenden hakana haber getirmişlerdir.[4]

·        Çin Türklerinde düğün merasimi üç aşamada yapılır. Gelin kız kocasının evine geldikten sonra üç gün kocası, kaynanası ve kayın babasıyla karşı karşıya gelmesi yasaktır.

Manas destanında da üç sayısının ön planda olduğu görülür. Manas'ta rastladığımız üç sayısı ile ilgili unsurlardan bazıları şöyledir.

·        Manas'ın elde tuttuğu yerlerden birinin adı Üç Koşay'dır.

·        Semetay üç gece aynı rüyayı görür.

·        Manas üç gün kimse ile konuşmaz.

·        Kırgızların ayrılmaz yiğitleri üç tanedir.

·        Manas'ın önüne üç kız gelip yüzlerini yırtarak ağıt söylerler.

Dede Korkud hikâyelerinde de üç sayısının 43 defa yer aldığı görülmektedir. Bunlardan bazıları şöyledir:

·        Bamsı Beyrek hikâyesinde Bey yiğit, düşmandan esir bezirgân ve malları kurtarınca karşılık olarak üç şey beğenir.

·        Dede Korkut'un yakarışı ile Deli Kaçar'ın eli yukarıda kalınca, bacısını vermeye razı olur ve üç kere ağzından ikrar eyler.

·        Çoban, sapan ile bir yere taş atınca o yerde üç yıl ot bitmez.

·        Dirse Han Oğlu Boğaç Han hikâyesinde Dirse Han'ın oğlu Boğaç, üç kabile çocuğu ile aşık oynar, üzerlerine gelen boğadan üç oğlan kaçar Boğaç kaçmaz.

·        Bayındır Han Begil'i üç gün av eti ile besler.

"Üç" sayısı atasözlerimizde ve deyimlerimizde:

·        Er oyunu üçe kadar

·        Üç nal ile bir ata kalmak

·        Üçe beşe bakmamak

·        Üç aşağı beş yukarı

·        Balık ile misafir üç gün sonra kokmaya başlar

biçiminde yer aldığı gibi bilmecelerimizde de:

Üçü üçler çağıdır

Üçü cennet bağıdır

Üçü derer devşirir

Üçü vurur dağıtır

(Mevsimler)

biçiminde rastlanmakta olup; masallarda da "üç gün üç gece, gökten üç elma düştü, padişahın üç oğlu, üç zaman sonra" gibi söyleyişlerle sık sık karşımıza çıkmaktadır.

"Üç" sayısı Alevi toplumu için de çok önemli olup üçler sözü ile Allah, Hz. Muhammed, Hz. Ali ifade edilmektedir. Semahlarda da üçler aşkına üç çift kalkıp samah oynar.

Köroğlu destanında da önemli bir yeri olan "üç" sayısı için destanda Köroğlu'nun:

Süremedim kara günün demini

Giyemedim güveyilik donunu

Üç gün oldu kır at yemez yemini

Söylen Demircioğlu durmasın gelsin

biçiminde söyleyişi görülmektedir.

Âşıkların dilinde ise:

İşte bu deme gelince

Üç kez doğdum anneden

Nice yavru uçurdum

Nice âşiyâneden

(Kaygusuz Abdal)

Kudret tarafından üç melek geldi

Cebrail emretti eflâke saldı

Anda coşan nuru ikiye böldü

Can, hasret kalemin çalandır Haydar

(Sadık)

"Dört" Sayısı

"Dört" sayısı İslam felsefesinde ve halk inanışlarında bazı temel unsurları nitelendirmek için kullanılır. Bunlardan bazıları Dört unsur, Dört tabiat, Dört Kitap, Dört Melek, Dört Mezhep (Hanefî, Şafiî, Malikî, Hanbelî)'dir.

Bektaşilikte tasavvuftan gelen Şeriat, Tarikat, Marifet, Hakikat kavramları "Dört Kapı" ifadesiyle anlatılır.

Âşıkların dilinde en çok kullanılan dört kapı kavramı:

Dervişin dört yanında dört ulu kapı gerek

Nereye bakar ise gündüz ola gecesi

Bu Şeriat güç olur Tarikat yokuş olur

Marifet sarplı durur Hakikattir yücesi

(Yunus Emre)

Tarikat iman gerek

Bir tastik iman gerek

Talip bu dört kapının

Varından tamam gerek

(Kul Himmet)

deyişlerinde olduğu gibi sık sık dile getirilmiş, kimi zaman da:

Açıldı Hak kapısı

Sunuldu aşk dolusu

O dört kapıdan içre

Girenin canına hû

(Kemterî)

Yaratmıştır onsekiz bin alemi

Cebrail arştan indirdi kelâmı

Dört kapının yazıldığı kalemi

Diyen bilmez bilen demez ne seyran

(Derviş Mehmet)

Dört kitap dört mezhep adem eşyadır

Ol mahbubun ismi ruha gıdadır

Söyleyen söyleten nutk-ı Hudâ'dır

Tûti lisân eden kendidir kendi

(Seyranî)

Dört Melek halketti Hallak-ı cihân

Birer hizmet üzre müekkil her an

Mikâil'e Bârân Cibril'e Kur'ân

Azrail'e ervâh İsrafil'e Sûr

(Dertli)

Dinleyip öğüdün almayan kişi

Dinin tarikatin bilmeyen kişi

Dört mezhep nedendir gömeyen kişi

Harap olur nice kuldur efendim

(Kul Himmet)

deyişlerinde belirtildiği gibi dört kapının yanı sıra dört kitap ve dört mezhebi işaret edilmiştir.

"Beş" Sayısı

İslam inancında önemli bir yer tutan "beş" sayısı, çoğu kaynaklarda beş vakit namaz olarak gösterilir. Bunun dışında elde beş parmak vardır. Hattatlar Allah yazısını genellikle el şeklinde yazarlar. Ayrıca beş demekle Ehl-i Beyt kastedilir. Ehl-i Beyt Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'dir.

Âşıkların dilinde:

Vaiz olsan camilerde şakısan

Beş vaktini kılmayana kakısan

Dört kitabı ders eylese okusan

Ali evliyadır bilmeyince fayda yok

(Sefil Ahmet)

deyişinde olduğu gibi kimi zaman beş vakit namaz olarak belirtilirken, kimi zaman da:

Üçler beşler o kapıyı açtılar

Muhabbete misk ü amber saçtılar

Haklıyı haksızı orda seçtiler

Suçlu olanlara yer bulunur mu

(Sakine Bacı)

Üçler dü âlemde birliğe yettin

Beşler de onların dâmenin tuttu

Birlik lokmasını yediler yuttu

Dâmeni pâk olan pirler de billah

(İlhamî)

deyişlerinde olduğu gibi Ehl-i Beyt kastedilmektedir.

"Yedi" Sayısı

"Yedi" sayısı, Orta-Asya'daki Türk boylarından günümüze kadar Türk halk inançları ile günlük yaşamlarında en çok sözü edilen sayılardandır.

"Yedi" sayısı, Anadolu'da ve bütün Türk boylarında kutsal sayılmaktadır.

Bunlardan bazılarını şu şekilde belirlemek mümkündür.

·        Altay Türklerine göre ayın tutulması "yedi başlı dev" yüzündendir.

·        Kırgız Türkleri'nde Kutup Yıldızı'nda bulunan "Büyük Ayı"ya, "Yedi Bekçi" denir.

·        Orta Asya ve Anadolu Türklerine göre yer yedi kattır.

·        Kur'an-ı Kerim yedi harf üzerine inmiştir.

·        Mekke ile Medine arasında yedi kale vardır.

·        Kur'an-ı Kerim'de Yusuf Peygamber kıssasındaki rüyaya göre yedi besili ineği, yedi zayıf inek yer yorumunda yedi yıl kıtlık olur.

·        Hac'da Kâbe yedi kere tavaf edilir.

·        Kur'an-ı Kerim'de geçen Eshab-ı Kehf olayı, Yedi Uyurlar olarak bilinir.

·        Hz. Ebubekir Mushaf'ı yedi suret yazdırmıştır.

·        Cuma namazının yedi farzı vardır.

·        Süleymaniye camii yedi senede yapılmıştır.

·        Çile yedi yıl doldurulur. Yunus Peygamber Diyarbakır kalesinde yedi yıl oturmuş, Eyüp Peygamber, Harran'da bir mağarada yedi yıl çile doldurmuştur.

·        İstanbul yedi tepe üzerine kurulmuştur.

·        Bursa'da yedi Osmanlı türbesi vardır.

·        Osmanlı Devleti kurulduktan sonra yedinci asırda yıkılmıştır.

·        Dünyanın yedi harikası vardır.

·        Gökkuşağı yedi renklidir.

·        Başta yedi delik vardır.

·        Dilimizde sözcük türleri yedi tanedir.

·        Gökteki takım yıldızlarının en ünlüsü Ülker Yıldızı'na "Yedi kandilli Süreyya" denir.

·        Müzik notası yedi tanedir.

·        Ailede soy yedi göbeğe kadar çıkarılır.

·        Kefene yedi arşın bez de denir.

·        Mevlâna'nın mesnevisi yedi cilttir.

·        Anadolu'da düğünün en namlısı yedi gece, yedi gündüz olanıdır.

·        Çocuk yedi yaşında okula gönderilir.

·        Hafta yedi gündür.

·        Tehlikeli ve sağa sola zorla baskı yapanlara "yedi bela" denir.

Âşıkların dilinde ve telinde de yedi sayısı:

Seyrangâhı imiş arşın yücesi

Düldül imiş Kanberi'nin hocası

Server Muhammed'in Mi'rac gecesi

Yedinci felekte arslan olan şah

(Pir Sultan Abdal)

Münkirin gıdası Hak'tan kesildi

Nesimî yüzüldü Mansur asıldı

Dünya yedi kere doldu ıssıldı

Dolduran Muhammet eken Ali'dir

(Pir Sultan Abdal)

Musahipsiz yedi adım varılmaz

İrfan olmayınca ağu yudulmaz

Yularsız deve katara gelmez

Hakk'ın bir ikrarın kime verdin sen

(Teslim Abdal)

Toprak yurt bulmaya güvercin uçtu

Yedi yıl deryada hem kanat açtı

Bir yeşil kubbeye kondu konuştu

Bir avuç tûranın saçanıyız biz

(Hüzeyin Fevzî)

biçiminde dile getirilmiştir.

"Dokuz" Sayısı

Türklerde kutsal sayılan sayılardan biri de "dokuz" sayısıdır. Bu sayıya geleneksel kültürümüzün her aşamasında rastlamak mümkündür.

Altay Yaratılış Destanı'na göre Tanrı yerden "dokuz dallı" bir ağaç bitirerek her dalın altında bir insan yaratmıştır. Bunlar dokuz insan cinsinin ataları olmuştur. Bu dokuz insana "Dokuz Dedeler" denmektedir. Bu durum destanda:

Tanrı yine buyurdu: -Bitsin, dokuz dalı da!

Dallar çıktı hemence, dokuzlu budağı da.

Kimse bilmez Tanrı'nın düşüncesi ne idi

Soylar türesin diye şöylece emir verdi.

Dokuz kişi kılınsın, dokuz dalın kökünden

Dokuz oymak türesin, dokuz kişi özünden![5]

biçiminde görülmektedir.

Âşıklarımızın dilinde:

Sekizimiz odun çeker

Dokuzumuz ateş yakar

Kaz kaldırmış başın bakar

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

biçiminde örneklerine az da olsa rastlanan dokuz sayısı kültür tarihimizde oldukça önemli yer tutmaktadır.

·        Türk hakanlarının hakimiyet alameti davul ve tuğlar dokuz tanedir.

·        Altay Türkleri'nde Şamanların omuzlarında dokuz ok ve yay sembolü bulunmaktadır.

·        Ergenekon Destanı'nda da dokuz sayısı "Dokuz Oğuz" adı ile bir isim olarak yer almaktadır

·        Manas Destanı'nda sık sık rastladığımız dokuz sayısı Dede Korkud'ta da "Doğduğunda dokuz erkek deve kestiğim oğul" , "dokuz bazlam ile bir külah yoğurt" "Dokuz çoban" gibi ifadelerle görülmektedir.

Halk takviminde "Mart dokuzu" deyimi olarak görülen dokuz sayısı atasözleri ve deyimlerimizde de sıkça kullanılmıştır. Bunlardan bazıları:

·        Dokuz at bir kazığa bağlanmaz.

·        Dokuz ölç bir biç.

·        Donsuzun gönlünden dokuz top bez geçer.

·        Güzellik ondur, dokuzu dondur.

·        Doğru söyleyeni dokuz köyden doğarlar.

·        Boğaz dokuz boğumdur.

·        Dokuz ay karnında taşımak.

·        Bir kaşık ile dokuz abdal geçinir.

·        Aca dokuz yorgan örtmüşler yine uyuyamamış.

·        Dokuz doğurmak.

"Oniki" Sayısı

"Oniki" sayısı halkımızca kutsal sayılan sayılar arasındadır. Bu sayı özellikle Alevi ve Bektaşiler tarafından kutsal bir sayı olarak bilinmektedir. Oniki sayısı oniki din büyüğünün adı için Oniki İmam deyimi olarak kullanılmaktadır. Birincisi Hz. Ali olan Oniki imamlar sıra ile şunlardır. l. Hz. Ali, 2. Hz. Hasan, 3. Hz. Hüseyin, 4. Muhammed Bâkır, 5. Zeynel Abidin, 6. Câfer-i Sadık, 7. Musa-i Kâzım, 8. Ali Rızâ, 9. Muhammed Takî, l0. Ali Nakî, ll. Hasan Askerî, l2. Mehdî .

Edebiyatımızda Oniki imamın adının geçtiği şiirlere "Düvazdeh imam" ya da "Düvaz" denilmektedir.

"Oniki" sayısı âşıkların dilinde ve telinde en çok dile getirilen sayıdır. Bunlardan bazıları:

Oniki İmam'a niyaz eylerim

Hasan Askerî'ye hâlim söylerim

Muhammed Mehdî'ye tamam eylerim

Cümle günahıma imamlar medet

(Derviş Mehmet)

Oniki İmam'ın demin görmüşüz

Safine-i Nuh'a biz de binmişiz

Muhammed Ali'ye ikrar vermişiz

Güruh-i Nâcîyiz dönmeyiz geri

(Hayriye)

Gelin vaz geçelim biz bu gümandan

Sakın çıkarmasın dinden imandan

Şefaat umarız Oniki İmam'dan

Onların atası Ali değil mi

(Kul Himmet)

Böyle bulmuş tadın her helvacılar

Oniki İmam'dan okur nâciler

Felekler semanın döner bacılar

Nefsin başını biç üryan ol da gel

(Seyranî)

Kul Veli'yim Hakk'a niyaz ederim

Hakk'ın buyurduğu yola giderim

Dinim Hak'tır Hak kelâmı söylerim

Oniki İmamlara ereyim deyu

(Veli)

Dedemoğlu görmüş idi düşünü

Eğildi secdeye koydu başını

Ali'ye pay çıkardılar döşünü

Oniki İmamların kurbanıyım ben

(Dedemoğlu)

Pir Sultan Abdal coşkuna

Gel otur gönül köşküne

Oniki İmam aşkına

Ben bu seri vere geldim

(Pir Sultan Abdal)

Hû diyelim gerçeklerin demine

Gerçeklerin demi nurdan sayılır

Oniki İmam katarına uyanlar

Muhammet Ali'ye yardan sayılır

(Hatayi)

biçimindeki söyleyişlerdir.

"Kırk" Sayısı

Türkler tarafından, ilk çağlardan bu yana "kırk" sayısının kutsallığına inanılmaktadır. İslamiyette de Kur'an'dan bu yana önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Örneğin, Kırk erbain Kur'an'da 48 kez geçmektedir.

Alevi ve Bektaşilerde Hz. Ali'nin başkanlık ettiği kırk kişinin meclisine "Kırklar Meclisi" denmektedir.

Bu sayı geleneksel kültürümüzde de değişik biçimlerde görülmektedir. Bunların bazılarını şu şekilde belirlemek mümkündür:

·        Doğumdan sonra kırk gün içinde bulunan anne ve bebeğe "kırk" denir. Kırk çıkması, anne ve bebek için önemli bir olay olarak kabul edilir.

·        İnanışa göre, çocuk ayaklarını basmazsa ve gelişmezse buna "kırk bastı" denir.

·        Kırklı çocuğun elbise ve bezlerinin suyunun dışarı atılmayacağına inanılır.

Oğuz Kağan ve Satuk Buğra Han Destanlarında, kırk sayısına sıkça rastlanır.

·        Oğuz, kırk günde yürür.

·        Manas Destanı'nda kırk sayısı 127 yerde kırk yiğit, kırk savaşçı, kırklar, kırk cura, kırk gelin, kırk alp, kırk güzel, kırk kulaç vb. biçimlerde görülmektedir.

·        Dede Korkud'ta da kırk yiğit, kırk namert, kırk er, kırk otağ, kırk gün kırk gece gibi ifadelerle yüz yerde karşımıza çıkmaktadır.

Kırk yiğit motifinde olduğu gibi, kırk kız motifi de bütün Türk destan ve masallarında çok geçer. Bey ve beyin oğlunun kırk yiğidi bulunduğu gibi hanımların da kırk kızı bulunur.

Anadolu'da yer isimlerinde de Kırkağaç, Kırklareli, Kırkpınar, Kırktepe, Kırkkuyu, Kırkkavak gibi rastlanmaktadır.

Âşıklarımızın dilinde ve telinde ise "kırk" sayısı:

Kırklar arzeyledi Elmalı şehri

Boğazhisarında ol böldü nehri

Bol yerde küffara eyledi kahrı

Ol dem kılıç aldı pîrim eline

(Geda Muslu)

Sersem Ali vardı pîre dayandı

Çırağımız kırk budaktan uyandı

Mürşid olan her bir renge boyandı

Hünkâr Hacı Bektaş pirim hû deyu

(Sersem Ali)

Payım gelir erenlerin payından

Muhammet neslinden Ali soyundan

Kırkların ezdiği engür suyundan

Bir sen iç sevdiğim bir de bana ver

(Kul Hüseyin)

Pîr Sultan'ım eydür dünya fanidir

Kırkların sohbeti aşk mekânıdır

Kusura kalmayan kerem kânıdır

Gönülde karası olan gelmesin

(Pir Sultan Abdal)

Kırklar meydanına vardım

Gel beri ey can dediler

İzzet ile selam verdim

Gel işte meydan dediler

(Hatayi)

Üçler yediler sâkî görürsün

Kırklardan bâdeyi bâkî görürsün

Vücudun şehrinde Hakk'ı görürsün

Seyranî bu şehre seyran ol da gel

(Seyranî)

biçiminde ifadelerle dile gelmektedir.

Bunların dışında halkımız tarafından kutsallığına inanılan sayılar da bulunmaktadır.

İnsan vücudunda 366 kemik bulunduğundan 366 sayısı kutsal sayılar arasında gösterilmektedir.

Yetmiş iki milleti işaret ettiği için 72, Ondört mâsum-ı pâk için l4 sayısı, Allah'ın adlarını ve doksan dokuz Nebî'yi işaret ettiği için 99 sayısı da kutsal sayılar arasında gösterilmektedir.

Kaynakça

Sadettin Nüzhet Ergun: Bektaşi Şairleri. İstanbul l930.

Afet İnan: "Türk Destan ve Masallarında Kırklar Motifi" Türk Dili Şubat l958.

H. Avni Yüksel: "Türk Folklorunda Sayılar" Erciyes 3: 29-31.

Orhan Acıpayamlı: Türkiye'de Doğumla İlgili Âdet ve İnanmaların Etnolojik Etüdü. Erzurum l961.

Bahattin Ögel: Türk Mitolojisi. Ankara.

Turgut Koca: Bektaşi Nefesleri ve Şairleri. İstanbul l990

Halit Özdemir: Ardanuç ve Çevresinde Kırk Basması ve Kırkla İlgili İnanışlar, Türk Folkloru (l975) 72.

Ziya Gökalp: Türk Töresi. İstanbul l963.

 

---

[1] H. Avni Yüksel: "Türk Folklorunda Sayılar" Milli Folklor l981.

[2] Ziya Gökalp: Türk Töresi. İstanbul l963: l07.

[3] Gökalp 1963: 41.

[4] Nihat Sami Banarlı: Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, C.2: 29.

[5] Bahattin Ögel, Türk Mitolojisi. Ankara, s. 453.