Âşıklık
Geleneğinde Ekoller ve Bunlarda Dil
Saz şairleri, halk edebiyatımızın önemli
dört geleneği çerçevesinde şiirlerini yazmışlar ve
söylemişlerdir. Türk halk edebiyatında yanı, âşık
edebiyatımızda oluşan bu dört gelenek şunlardır:
1.
Yunus Emre Geleneği
2.
Köroğlu Geleneği
3.
Karacaoğlan Geleneği
4.
Pir Sultan Abdal Geleneği
Şüphesiz bu dört âşık ve şairimizin
dışında, halk şiirimizde çok güçlü simalar ortaya
çıkmıştır: Âşık Paşa, Hasan Dede, Kaygusuz Abdal, Kul
Himmet, Öksüz Dede, Âşık Kerem, Ercişli Emrah, Teslim
Abdal, Kâtibi, Kuloğlu, Dadaloğlu, Âşık Ömer, Gevherî,
Dertli, Erzurumlu Emrah, Dadaloğlu, Bayburtlu Zihnî,
Seyranî, Âşık Şenlik, Deli Boran, Sümmanî, Âşık Sıtkı
Pervane, Âşık Posoflu Zülâlî, Kağızmanlı Hıfzı, Âşık
Veysel vb. âşıklarımız çok güçlüdür ve halk şiirinde
önemli yerleri vardır.
Ancak hiçbiri kendinden sonra gelen
âşıkları yeteri kadar etkileyebilmiş değildir. Hiçbir
âşığımız; Yunus Emre’yi, Köroğlu’nu, Karacaoğlan’ı ve
Pir Sultan Abdal’ı aşmış değildir.
Bu dört âşığımız kendi başarılarına bir
gelenek ve ekol olmuşlardır. Bugün bile âşıklarımız ve
ozanlarımız bunlar gibi söylemeye ve yazmaya çalışır.
Çünkü bu dört âşık ve şairin gelenekselleşmiş
şahsiyetleri ve etkileri üzerlerindedir.
Günümüz âşıkları, bu dört ekol (gelenek)
içinde yerini ve tarzını almıştır. Hattâ, günümüz
âşıkları yeni bir geleneğin oluşmasına da neden
olmuşlardır: “Âşık Veysel Geleneği”
Yunus’un Dili
Yunus Emre, 13. yüzyılda Anadoluda Oğuz
Türkçesinin yazı ve konuşma dilinin en önemli
temsilcilerindendir. O dönemdeki “Eski Anadolu
Türkçesi” adını verdiğimiz şivenin bugünkü Türkiye
Türkçesi’nin tarihî döneminin ilk aşamasıdır. Bu dönemde
Yunus Emre çok önemli bir rol oynayarak, kullandığı
kelimeler, kalıplar, mecaz ve ıstılahlar Türkiye’nin
gelişimine etki etmiştir.
Yunus’un yaşadığı çağda zengin bir sözlü
edebiyat vardı. Yunus Emre bu sözlü geleneği yazı dili
haline getirebilen ve bu dilin edebî bir dil
olabileceğini gösteren en önemli şahsiyettir. Çünkü o
Türkçe’yi çok sanatkârane bir biçimde kullanılmıştır.
Türkçede tasavvuf dilinin kurucusu olmuştur. Onun
şiirlerinde Türkçe gayet estetik bir duruma gelmiştir.
Her düşüncenin ve kavramın Türkçe ile ifade
edilebileceği ispatlanmıştır.
Bu nedenle Yunus’un dili edebî olmakla
birlikte, sanatı millî karakter taşımıştır. O sebebledir
ki Yunus, tasavvufî halk şiiri sahasında, aynı sahada
kalem oynatanlara etkili olmuştur.
Dilinde Arapça ve Farsça bazı
kelimelerin olması mensup olduğu medeniyetin içerisinde
bulunmasının doğal bir sonucudur. Bu husus, diğer âşık,
şair ve yazarlar içinde geçerlidir.
Yunus’un dilinde olan bazı kelimeleri
şöyle belirtebiliriz.
ağu : zehir
ağdamak : aldatma, kandırmak
anca : o kadar
armak : yorulmak
arı : temiz, pâk
artuk : başka, gayri; fazla, artık
ata : baba
ayruk : ayrı, başka, gayri
bayık : gerçek, açık, âşikâr, şüphesiz
bencileyin : benim gibi
bezek : süs
biliş “bildik, tanıdık, âşinâ
bilişmek : tanışmak, dost olmak
biti : mektup, yazılmış şey
buşu : öfke, kızgınlık
çalap : tanrı
çeri : asker
çöksü : baskı, büyük çivi, kazık
değin : kadar, dek
değmek : ulaşmak, erişmek
delim : çok, fazla, ziyâde
dikçi : dedikoducu
dirgürmek : diri etmek
don : elbise
dükeli : bütün, hep, cümle, hepsi
eğin : sırt, omuz
em : ilaç, devâ
esen : sağ, sâlim
esenlemek : vedâ etmek, esenlik dilemek
esinmek : dökülmek
eslemek : dinlemek, kulak asmak
esrimek : sarhoş olmak, kendinden geçmek
esrük : sarhoş
evren : büyük yılan, ejderha
eyitmek : söylemek
genez : kolay, uygun, kolayca
gin : geniş bol
gökçek : güzel
görklü : güzel, iyi
gözgü : ayna
ırılmak : ayrılmak, uzaklaşmak
igen : pek fazla, ziyâde
iley : çevre, taraf, yan ön
irgürmek : eriştirmek, ulaştırmak
ivmek : acele etmek
iye (eye) : sahip mâlik
kalkmak : kızmak, öfkelenmek
kamu : bütün, hep
kancaru : nereye, ne tarafa
kanda : nerede
karavaş : câriye, hizmetçi kız
karımak : ihtiyarlamak, yaşlanmak
kat : yan, huzur, nezd
katı : pek fazla, çok
kaygu : kaygı, endişe, tasa
key : iyi, iyice, adamakıllı
kıvanmak : sevinmek, memnun olmak
kiçi : küçük
koca : ihtiyar
kovucu : gammaz, dedikoducu
könülmek : yönelmek
köynük : yanık, yara
köymek : için için yanmak
kuçmak : kucaklamak
nice bir : ne zamana kadar
obrılmak : devrilmek, çökmek
od : ateş
onmak : şifa bulmak, iyileşmek, salâh
bulmak
öglenmek : kendine gelmek, aklını başına
toplamak
öküş : çok, fazla, ziyâde
öndin : önce, önceden, önden
öykünmek : taklit etmek
pusaruk : sis, duman.
Köroğlu’nun Dili
Halkımız Köroğlu’nu o kadar
kabullenmiştir ki zamanla ortaya bir “Köroğlu
Geleneği” çıkmıştır. Köroğlu halkın gözünde mert bir
insan, çetin bir bahadırdır. Zalimlere karşı amansız ama
yoksullara karşı koruyucudur. Halkı ezen beylere
karşıdır. Halka iyilik etmeyi sever, güçsüzlere
dokunmaz.
Halkımız Köroğlu’nun gerçekten
yaşadığına inanır. Köroğlu adlı ozan (âşık) mutlaka
vardır. İşte bu sebeble saz şairlerimiz Köroğlu’nun
etkisi altında kalmıştır. Haltta onu mesleğin Piri
olarak kabul etmektedirler.
Âşık toplantılarına önce Köroğlu türküsü
ile başlanır. Halk müziğinde bir bestenin adı olan
Köroğlu; yiğitleme, koçaklama gibi kahramanlık
türküleridir.
Dadaloğlu, Köroğlu geleneğinin çok güçlü
temsilcisidir.
Köroğlu’nun dili oldukça sadedir ve
güzel bir Türkçedir. Gününün en temiz, saf ve katışıksız
dili Köroğlu deyişlerinde hakimdir.
Köroğlu şiirlerinde ki bazı kelimeleri
şöyle sıralayabiliriz.
âvâz : bağırma
bedir : ay
ceran : ceylan
don : elbise
gayre : gayri
hörelenmeli : hücum etmeli
hub : güzel
ırakı : rakı
kerre : kere
leb : dudak
leşker : asker
ser : baş
sınamak : denemek
sim : gümüş
şahan : şahin
şikâr : av
şorlasın : aksın
yeğde yegde : hızlı hızlı
yeğdir : iyidir.
Karacaoğlan’ın
Dili
Karacaoğlan’ın dilinde, 16. yüzyılın
fonetik ve morfolojik özellikleri vardır. Bunun yanında
mahalli ağız özellikleri de görülmektedir.
Karacaoğlan’ın kelime hazinesi çok
zengindir. Karacaoğlan hem kendi döneminin ve yöresinin
hem de eski Türkçe’nin pek çok kelimesini en iyi yerde
ve biçimde kullanılabilmiştir.
Onun dilinde bulunan bazı kelimeleri
şöyle sıralayabiliriz.
aceplenmek : şaşırmak
açında : açıl artık
alında : al artık
ağrı : yön, taraf
alan : bütün, hepsi
alçım alçım : çeşit çeşit
asrık : yük
atma : kilim ve havluda renkli yapılan
kuşak, çizgi.
ayruk : başka
bay : zengin
belen : bel, geçit
belik : saç örgüsü
beri benzer : şöyle böyle
berk : katı, pek, sağlam
besermek : beslemek
büke : çevresi ağaçlık olan çıplak tepe
cılbah, çılbah : çıplak
cırnak, çırnak : tırnak
çalmak : sürmek, vurmak
çalınmak : vurulmak
çenber : yazma
çezilmek : çözülmek
çezmek : çözmek
çığalanmek : cilalanmak
çığrışmek : bağrışmak
çitinmek : birbirine sürünmek
devinmek : kımıldamak, deprişmek
devre : yanlış, ters
dolu : kadeh
doluk : gözü yaşarmak
döngün : dargın
edik : koncu kısa çizme
eğin : omuz, sırt
eğme : kıvrım
ezgin : ezik, ezilmiş
geçek : köprü
geri : sonra
geşir : geviş getirmek
geze : gezme (gezek)
göbelek : mantar
gökçek : güzel
ıramak : uzanmak
ırlamak : şarkı söylemek
ibrim ibrim : dalga dalga, bile bile
ilk yaz : bahar
imdi : şimdi
kadasını al : yerine ölmek
kakımak : öfkelenmek
kalaklamak : dalgalanmak
kalan/galan : artık, gayrı
kaltak : kuskunsuz eğer
kallemiş : bir çeşit güzel koku
kande : nerede
kanlı : katil
kanya : ufak kardeş
kastal : çağlayan, ırmak
keleş : güzel, yakışıklı, yiğit, cesur
kelli : artık, bundan sonra
konulga : konak yeri
kor : taş veya kerpiç duvarın her bir
parçası
kovmak : koşturmak
koyak : küçük vadi
köyünmak : yanmak
köz : kor
kutlu : ipek karışımı kumaş cinsi
oflaz : leylak rengini andıran renk;
olgun çok iyi
ola : acaba
onarmak : tamir etmek, düzeltmek
ondurmak : bereket ve refaha kavuşturmak
onmak : berekete ve refaha kavuşmak
onulmaz : tedavi edilmez
otak : çadır, oturulacak yer
öndün : peşin
örek : bir çeşit kumaş
ören : virane
öte : ileri
öz : kendi
özge : başka
sağrı : sırt, arka
süllem : merdiven
şilek/şelek : insan sırtında taşınan yük
şitil/sitil : dikilecek fidan
şol : şu
taht : balkon
talan : yağma
tamu : cehennem
tana kalmak : şaşmak
tay : denk, yükün bir tarafı
tek : gibi
temren : ok ucu
teyin/teğin : sincap
tezermek : kaçmak
tomurmak : tomurcuklanmak
topak : yuvarlak veya demet şekline
getirilen şey
tor : acemi, toy, tecrübesiz
tuman : elbise
turalanmak : avlanmak
tülek : hileci; tüyünü değiştirmekte
olan
tütün : duman
ucundan : sebebinden
uçmak : cennet
uğrun uğrun : gizli gizli
yağlık : büyük mendil
yalaz : parlak
yalı : yele
yasılmak : yaslanmak
yaşın yaşın : gizli gizli
yavıklamak : kaybetmek
yazı : ova
yazma : ince baş örtüsü
yeğ : iyi
yeğin : güçlü; hızlı; üstün; çabuk
yekte : siyah eteklik, yelek
yelgin : yel gibi, çabu
yelmek : koşmak
yeni yetme : genç
yenile : yeniden
yerinmek : üzülmek
yermek : kötülemek
yıramak : uzaklaşmak
yitmek : kaybolmak
yol : usul, düzen
yolak : patika
yöğrük/yürük : seri koşan
Pir Sultan
Abdal’ın Dili
Genellikle kendi çağının konuşma dilini
kullanmıştır. Mecazi söyleyişlere geniş yer vermiştir.
Hayvanlardan, bitkilerden, nesnelerden, benzetme ögesi
olarak yararlanmıştır. Kendi çevresinde gördüğü bazı
varlıkları ve yerleri benzetme öğesi olarak
kullanmıştır. Halk ağzında yaşayan deyimler ve
atasözlerinden de faydalanmıştır. Dili daha çok kırsal
alanda yaşayan Türk topluluklarının dilidir. Alevî
ıstılahları ve kavramları hakimdir.
Bugün İstanbul ağzında kullanılmaz olmuş
ağu (zehir), dolu (içki, şarap), don (giysi, elbise),
dilemek (aleyhinde bulunmak), iye (sahip), kanara
(mezbaha) vb. gibi öz Türkçe kelimeleri ve -üben, -uban
(-rek, -rak, -ip-ıp), oluban (olup olarak), göğergüben
(yeşerip yeşererek) yolundaki eski fiil şekillerini
rahatlıkla kullandığı gibi, bugün yalnız köylü ağzında
yaşayan ve kendisinin köylü kişiliğini belirten bakman
mı (bakmaz mısın), sen bilmen (sen bilmezsin), yaş koman
(yaş koymayın, yaş bırakmayın) gibi söyleyişlere de yer
vermiştir. İslam kültürünün etkisiyle konuşma diline
giren huri, esir vb. gibi yabancı kelimelerin halk
ağzında bozularak Türkçeleşmiş olan hörü, yesir vb.
biçimlerini yeğ tutmuş; ayrıca r harfiyle başlayan
rahmet, rakip, râfizî, rehber, rençber gibi yabancı
kelimelerin başlarına birer i harfi katarak, bunların
halk ağzındaki irahmet, irakip, irâfizî, irehbir,
irecber biçimlerini kullanmıştır.
Bununla birlikte, İslâm kültürünün
etkisinden kurtulamayıp, bağlı bulunduğu halk edebiyatı
ve tasavvuf yoluyla öğrenmiş olduğu bâtın (iç yüz), cûş
(coşma), dâmen (etek), dest (el), didâr (yüz), ednâ (en
aşağı), eyyâm (günler), fenâ (yokluk), hâb (uyku), hâr
(diken), havf (korku), hilâl (yeni ay), hûb (güzel),
kaal (söz), kad (boy), kem (kötü), libas (elbise), mâh
(ay), maşûk (sevilen), mey (şarap), münkir (inkar eden),
nikaab (örtü, peçe), râh (yol), ser (baş), sîne (göğüs),
tîğ (kılıç) vb. gibi yabancı kelimeleri; Fars dilinin
kuraliyle kurulmuş gül-âb (gül suyu), ser-çeşme
(tarikatın ulusu), seyrân-gâh (gezme yeri), nazar-gâh
(bakış yeri) vb. gibi bileşik kelimeleri; Arap yada Fars
dilinin kurallarıyla kurulmuş enel-Hak (ben Tanrıyım),
ab-ı Kevser (Kevser suyu), bâd-ı sabâ (tan yeli),
Cennet-i âlâ (yüce Cennet), çarh-ı felek (dünya, evren),
ehl-i beyt (Muhammed peygamberin, kızı Fatma’dan gelen
soyu), hafid-i peygamber (peygamberin torunu), hazret-i
Ali, şâh-ı merdan (erlerin şahı, Ali) şah-ı cihan (dünya
şahı), tâc-ı devlet (devlet tacı) vb. gibi sözlerde
görülen Farsçanın ü bağlacını ister istemez
kullanmıştır.
Kimi zaman da, aynı kavramın hem
Türkçesini, hem de Arapçasını kullanmıştır; Ağu: zehir -
Çeşm: göz - Dest: el - Don: libas - Dolu: bâde - İye:
sahip - Kad: boy - Kul: bende vb.
Görülüyor ki âşıklık geleneğindeki
ekollerde Türkçe’nin en saf, temiz ve duru hali
bulunuyor. Geleneğin temsilcileri olan âşıklarımız;
Türkçe yazıp, Türkçe söyleyip, Türkçe konuşmaktadırlar.
Onlar dönemin dilini en iyi biçimde kullanmışlarsa
herhalde günümüz âşıkları da bugünkü Türkçe’nin en
güzeli ile eserlerini ortaya koyacaklardır.
Size yaşayan âşıklarımızdan Püryanî
Haydar’ın bu konuda söylediği bir şiiri yazmak
istiyorum.
Hey! Aydınlar kulak verin sözüme,
Madem Türküz, gelin Türkçe konuşak.
Siz bizi, biz sizi anlamaz olduk,
Ana dilde halk ağzında buluşak.
Sal, sel eklerini
atalım gitsin,
Megayı, starı
satalım gitsin,
Onlar gidip öz
dilinde yer etsin,
Yanıt değil, cevap
verek, soruşak.
Uydurma lisanla âlim olmaz,
Öykü ile bir menzile varılmaz,
Aydın olan bu sözüme darılmaz,
Yaşam değil, hayat diyek, buluşak.
Püryani Haydar’ım
Türkü severim,
Türkü alkışlarım,
Türkü överim,
Dilimi bozanı
tutsam döverim,
Ayrı gayri olmaz
gelin, barışak.
22 Kasım 1999
Kaynakça
Cahit Öztelli: Köroğlu,
Dadaloğlu, Kuloğlu. Özgür Yayın Dağıtım, 2. Baskı,
İstanbul 1984: 18-19
Cevdet Kudret: Pir Sultan
Abdal. Yeditepe Türk Klasikleri: 6, Yeditepe Yayınları:
158, Yeni Matbaa, İstanbul 1965: 20-21.
Faruk K. Timurtaş:“Yunus
Emre’nin Dili Üzerine Notlar” II. Milletlerarası Türk
Folklor Kongresi Bildirileri. II. Cilt. Halk Edebiyatı.
Kültür ve Turizm Bakanlığı MİFAD Yayınları: 38,
Başbakanlık Basımevi, Ankara 1992: 405-412.
Hayrettin İvgin: “Köroğlu
Destanlarının Türk Halk Şiirine Etkileri” Bolu’da Halk
Kültürü ve Köroğlu Uluslararası Sempozyumu, Abant İzzet
Baysal Üniversitesi Yayınları No:10, Bolu 1998: 423-428
Mustafa Tatçı: Yunus Emre
Divanı I. Kültür Bakanlığı Yayınları: 1288, Başbakanlık
Basımevi, Ankara 1990: 66-73.
Tuncer Gülensoy:
“Karacaoğlan’ın Şiirlerinde Dil ve Üslup” I.
Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü
Sempozyumu (21-23 Kasım 1990-Adana) Bildiriler, Adana
1991: 74-87.
