Mehmet Yardımcı*

Âşık Edebiyatında Rüya Sonrası Âşık Olma (Bade İçme)

Türk kültüründe rüya motifinin izleri çok eskilere kadar gider. Çeşitli efsane ve destanlarda rüya motifine sık sık rastlanmaktadır. İslâm toplumunda da Farabî, İbn-i Haldun gibi âlimler rüyalar hakkında çeşitli görüşler ortaya koymuşlardır.

Rüya motifi Türk halk edebiyatında sıkça karşımıza çıkan bir motiftir. Genellikle halk hikâyelerinde yer alan bu motif bazı âşıkların hayat hikâyeleri içinde de görülmektedir.

Bu konuda Doğan Kaya;

“Âşık edebiyatındaki rüya motifi kompleks bir yapıya sahiptir. Şöyle ki, rüyasında bir güzele âşık olmakla beraber, âşıklığın vecibelerini de yine rüyasında öğrenir. Böylece sade kişilikten san’atçı kişiliğe geçer. Bu söylediğimiz bilhassa, rüyasında bade içerek âşıklık istidadı kazanma hadisesine bağlı olarak gerçekleşir.”[1]

açıklamasını yapmaktadır.

Âşıklar âşıklığa başlamayı ya da yetişip usta âşık olmayı geleneksel bir unsur olarak gördükleri iki önemli yol olan usta yanında yetişme ya da rüyada bade içerek badeli âşık olmaya bağlarlar.

Bade halkbiliminde rakı, şarap gibi alkollü içki anlamına gelmez. Şerbet, su gibi içilecek bir mai olduğu gibi elma, nar, ekmek, üzüm gibi herhangi bir yiyecek de olur. Hatta ele verilen bir saz da bade olmaktadır. Bade içme görülen rüya sonucu manevi bir değişmeye uğramadır.

Âşık edebiyatında bade içme, rüya motifi bir gelenek icabıdır. İnanışa göre âşık olmak için ya usta yanında yetişmek ya da mutlaka “pîr” elinden bade içmek gerekir.

Âşık edebiyatında rüya; kişinin şiir söyleme yeteneği kazanmasında, dini bilgiler ile ledün ilmini öğrenmesinde, kişinin , âşıklık özellikleri kazanmasında önemli etkendir.

Rüya genellikle çocukluk ve gençlik çağında görülür. Badeli âşıklardan Ferrahî 12 yaşında, Musa Merdanoğlu 13 yaşında, Hıfzî 18 yaşında, Pervanî 19 yaşında, Müdamî 14 yaşında, Feymanî 23 yaşında rüya görüp bade içmiştir. 40 yaşının üstünde bade içenlerin sayısı oldukça azdır.

Âşıklar rüya görmeden önce onları bu olaya hazırlayan bazı nedenler vardır. Çıraklık, çevre, saz-söz, maneviyat, sıkıntı ve ani deprasyon gibi nedenlerden sonra rüya görülmekte, bade içilmektedir. Bade bir pîr, üçler, beşler, yediler, kırklar ve Hz. Ali, Hacı Bektaş Veli gibi bir din ulusu tarafından içirilir.

a. Bir pîr tarafından: Ercişli Emrah’a bade bir pîr tarafından sunulmuştur.

b. Üçler tarafından: Nurani yüzlü üç derviş diye nitelendirilen üçler, Kutup ve yardımcıları olan sağ ve sol imamının üçüne birden üçler denildiği gibi, âşık edebiyatında Hızır Nebi, İlyas Nebi ve Kutup Nebi’dir.[2]

Hızır Nebi: Âşık karada dara düşünce yardımına gelir, İlyas Nebi: Âşık denizde dara düşünce yardımına gelir, Kutup Nebi: Kim olduğu hakkında ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır. Orhan Şaik Gökyay tarafından tasavvuftaki derecelerin en yükseğine çıkmış olan ve kendisinde dünyayı idare etme gücünü gören Kutup’un olabileceğini işaret etmektedir.[3] Bardızlı Nihanî'ye üçler bade sunmuşlardır.[4]

c. Beşler tarafından: Beşler âşık edebiyatında Ehl-i beyt yani Hz. Muhammed’in aile efradıdır.

ç. Yediler tarafından: Üçler alemine katılan dört erenle birlikte olan yedi ermiş kişiye yediler denmektedir. Âşık Revaî ve Âşık Burhanî yediler elinden bade içmiştir.

d. Kırklar tarafından: Âşık Kemalî Baba ve Âşık Hüdaverdi’ye bade kırklar tarafından sunulmuştur.

e. Hz. Ali gibi din uluları tarafından: Müdamî’ye badeyi Hz. Ali sunmuştur.

Halk arasında âşıklar için pek çok menkıbe anlatılır. Âşıkların maddi ve beşeri aşktan manevi ve ruhani aşk derecesine yükseldikleri, saz çalıp şiir söylemeyi de ilahi vasıtalarla, yani bir mürşidin, pîrin yahut Hızır’ın rüyada ya da harekette tecellisiyle öğrendikleri ileri sürülür.

1. Rüya Motifinin Aşamaları

Türk Âşık Edebiyatı’na has olan kompleks rüya motifinin planını Umay Günay şu şekilde belirlemektedir:

“I. Hazırlık Devresi

a.      Çocukluk ve gençlik çağının şartları

b.     Karşılaşılan maddi veya manevi sıkıntı

c.     Bir sıkıntı veya bir dilekle uykuya dalış. Aday umumiyetle kutsal sayılan mevkilerde veya ıssız ve uzak, kişinin korku ve yalnızlık duyduğu bir yerde uyuyakalır.

II. Rüya

a.      Kutsal kişilerle kutsal sayılan bir yerde karşılaşma

b.     Pir elinden bade içme

c.     Sevgili veya sevgilinin resmi ile karşılaşma

d.     Aday’ın kutsal kişiler tarafından eğitilmesi, bilmesi gereken bütün bilgileri öğrenmesi

e.      Aday’a mahlâs ve dilinin çözülmesi için ruhsat verilmesi

III. Uyanış

Adayların uykudan uyanmaları da üç ayrı şekilde olabilir:

·        Kahraman kendi kendine uyanır, ilk fırsatta eline geçen bir saz ile başından geçenleri anlatır.

·        Kahraman bir süre (3, 6, 7, 20, 40 gün) baygın kalır ve ağzından burnundan kanlı köpükler gelir. Ehl-i dil bir kişinin sazının tellerine dokunmasıyla kendine gelir

·        Kendi kendine uyanır ama bakışları, hali, tavrı bir acaiptir. Dünya ile ilgisi kalmamış gibidir.[5]

Umay Günay, İlhan Başgöz’ün “Türk Halk Hikâyelerinde Rüya Motifi ve Şamanlığa Giriş”[6] adlı incelemesinden özetleyerek verdiği yazısında rüya motifi ile ilgili şu görüşleri aktarmaktadır:

“Örneklerin pek çoğunda rüya kutsal mevkilerde uyurken görülmektedir. Mezar ve pınarlar rüyaların en çok görüldüğü müşterek mevkilerdir.

Rüyada kutsal bir kişi veya kişiler bazan bir genç kızın elinden kahramana aşk badesi sunarlar. Hızır İlyas, üçler, kırklar, üç derviş, bir pîr, sadece bir yaşlı adam veya yaşlı bir kadın rüyalarda yer alan kutsal kişilerdir.

Kutsal kişilerin çeşitlilik göstermelerine rağmen rüyadaki rolleri hep aynıdır.

Kahramana çok güzel bir kızı tanıttıktan sonra adını ve memleketini söylerler.

Şiirlerinde kullanacağı bir mahlâs verirler.

Kahraman kutsal kişinin elinden badeyi içtikten sonra vücudunu bir ateş sarar. Düşer bayılır, ağzından kanlı köpük gelir. Bu halde 3-6 gün kalır.

Herkes kahramanın deli olduğunu düşünürken yaşlı bir kadın veya erkek sazın teline dokunur.

Saz sesiyle kahraman gözlerini açar. Sazı eline alır, kendine verilen mahlâsla irticalen şiirler söylemeye başlar. Böylece hem badeli hem de Hak âşığı olurlar.” [7]

2. Bade Türleri

Badeli âşıklar daha çok şehir ve cemiyet hayatına uzak kalanlar arasında görülür. Bunlara göre bade Er dolusu ve Pîr dolusu olmak üzere iki türlüdür:

a. Er Dolusu

Er dolusu içen âşıklar kahraman, yiğit ve gözüpek kişi olurlar. Sevdiği için ölümle göğüs göğüse gelir. Maceraları kahramanlıklarla doludur. Köroğlu, Dadaloğlu böyle er dolusu içmiş âşıklardandır.

Köroğlu’nun, Bingöl rivayetine göre bade içme olayı şöyle anlatılır:

“Sultan Murat tarafından babasının gözlerine mil çekilmesi üzerine Köroğlu (asıl adı Ruşen Ali) intikam almak için yurdunu, evini barkını terk eder. Bingöl civarında bir pınar başında üç derviş görür. Selam verir. Dervişler onu davet ederler. Köroğlu da yanlarına oturur. Dervişlerden birisi diğerine sorar:

-Hangi badeden sunalım? Diğerleri, Köroğlu’na bakarlar:

-Er dolusu!

Öteki derviş tası, pınardan doldurarak Köroğlu’na verir, ‘Yaradanın aşkına iç’ der. İçince:

-Aman, derviş baba yandım, der. Derviş bir daha doldurur verir.

-Bunu da iç, pîrler aşkına. Köroğlu ikinci doluyu da içer.

-Aman yandım, bağrımı ateş kapladı, der. O zaman derviş bir bade daha sunar.

-Bu da seveceğin kız aşkına, nasibin üç olsun, der.

Köroğlu üçüncüyü de içince ateş kesilir. Hemen orada eline geçirdiği bir odun saz olur. Başlar Köroğlu en usta âşıklar gibi çalıp söylemeğe.”[8]

Bir şiirinde:

Dadaloğlu’m der de bulandım bendim

Badeyi içti de söylüyor kendim

İzin ver kuluna beyim efendim

Yakın olsun ıraktaki yolları[9]

diyen Dadaloğlu da er dolusu içen badeli âşıkların önde gelenlerinden biridir.

b. Pîr Dolusu

Pir dolusu içen âşıklarsa cefalar çeker, sevdalara düşer, sevgilisinin arkasından yanar tutuşur. Bunlar kahraman değildir, vefakâr ve fedakâr âşıklardır. Ercişli Emrah, Âşık Kerem, Âşık Sümmanî, Âşık Şenlik bunlardandır.

M. Adil Özder:

"Hak Âşığı, Tanrı’nın lütfu ile bir dilbere âşık olur. Rüyasında ya sevgilisi ya da manevi bir âlemde Âşıklar Meclisi kurmuş ‘pîr’ elinden aşk badesi içer. Bu âşık, kendiliğinden deyiş yapabilme kudretine erişmiş, bütün varlığı ile bir sevgiliye bağlanmış. Delişmen bir insandır. Bu tatlı rüyalı uykudan uyandığında kendinden geçmiş şaşkına dönmüştür. Bu inanç, sırf halk inancı değildir. Badeli âşık da bunu böyle bilir, sazıyla, sözüyle etrafına böyle anlatır.”[10]

demektedir.

Duygusal bir yapıya sahip olup ruhunda şairlik olan bazı kimseler bade içmeyi önemli bir ihtiyaç olarak hisseder.

Bulunduğu ortam gereği masal, efsane, halk hikâyesi dinleme, âşıkların sazlı sözlü ortamlarında bulunma gibi nedenlerle gelenekle iç içe olup menkıbelere ait malzemelerle gereği gibi dolar, bir yandan anlatılan bade içme olayları, bir yandan âşıkların ortaya koydukları etkili söz değerlerinden büyük ölçüde etkilenen kişi bu etki ile sıkıntılı bir durumda iken bir gün bahçede, su kenarında ya da mezarlıkta uykuya daldığı zaman Hz. Pîr rüyasına girer.

Bu konuyu M. Uraz şöyle anlatmaktadır:

“Pîr (kudret gülü) dedikleri kolunu uzatır, iki türlü badeden hangisini verecekse; bir, iki, üç... sıra ile verir. Bu badelerden birincisi (Kendi bir, adı bin aşkına), ikincisi (Pîrler aşkına), üçüncüsü de sevdiği kız aşkınadır. Pîr kolunu kaldırır ve altından bir sevgili yüzü gösterir. Âşık onun üzerine atılır. (Pîr) kolunu indirince bir daha görünmez. (Pîr) âşıkı böylece (Çark-ı çember) inden geçirerek aşk, vefa ve fedakârlık işlerinde imtihan ettikten sonra kaybolur.”[11]

Gerek âşk hikâyelerinde gerekse badeli âşıkların âşıklığa başlama olaylarında sık sık sözü edilen uykuda bade içme, bir başka deyimle Buta alma, İslâm dinine göre rüyada da dini ve sosyal bilgiler aldıklarının işareti olarak görülebilmektedir.

Nitekim Peygamberlerin dahi rüyalarında telkinle eğitildikleri inancı yaygındır.

“Miraç kıssasında Resulullah’a bir burak getirildi. Burak merkepten büyük, katırdan küçük, adımını gözünün erişebildiği yerin ilerisine koyan bir binek hayvanıdır. Yine o gecede Resulullah (s.a.v.) Mescid-i Aksa’ya girdi. Orada iki rekât namaz kıldı. Sonra Cebrail (a.s.) ona süt dolu bir kâse getirdi. Resulullah (s.a.v.), süt dolu kâseyi seçti. Bunun üzerine Cebrail(a.s.) ‘Fıtratı seçtin’ dedi...”[12]

Bu inanca paralel olarak bade içme olayına sık sık rastlanmaktadır. Badeli âşıkların hallerine ilk örnek olarak Allah katında verilen şerbetin bedende bir değişiklik, bir canlanış ve kuvvet verdiği bu Miraç mucizesinden çıkartılabilmektedir.

Çıldırlı Âşık Şenlik, bade değil, rüyada Peygamberin cemalini gördükten sonra şiir söylemeye başladığını işaret etmektedir.

Asıl adı Hasan olan Âşık Şenlik henüz l4 yaşında iken babasının tüfeğini alıp ördek avına çıkar. Pusuda av beklerken uykuya dalar. İkinci gün akşamına kadar burada kalır. Hasan’ı arayan ev halkı baygın bir halde buldukları Hasan yaşadığı âlemden uyandığına pişman bir halde etrafında toplananları süzer. Köy imamı ne olduğunu, niçin konuşmadığını sorması üzerine o güne kadar âşıklıkla ilgisi olmayan Hasan:

Rüya-yı âlemde yattığım yerde

Neçe yüzmin hayal güşuma geldi

Üğbe üğ cismime saldı bir ateş

Sevdiğim salatım düşuma geldi

dörtlüğü ile başlayan bir şiir okur. İmam okuduğu şiirde tabşırdığı Şenlik’in kim olduğunu sorunca etrafındakilerin şaşkın bakışları arasında:

Yığılın ahbaplar yaren yoldaşlar

Bir sağalmaz derde düştüm bu gece

Hikmet-i pîr ile âb-ı zülalden

Kevser bulağından içtim bu gece

Kudret mektebinde verdiler dersi

Zahirde göründü arş ile kürsi

Hıfzımda zapt oldu Arabî Farsî

Lügat-i imrani seçtim bu gece

Sefil Şenlik Hak’tan buldu kemali

Bu fikirle vasf-ı halin demeli

Bedirlenmiş gördüm güzel cemali

Tagayyır hal olup şaştım bu gece

Hasan bu rüyalar âleminde, pîr elinden bade içerek hem sevdiği salatına (ibadetine) olan aşkını, hem de şairlik kudretini bulduğunu anlatmaktadır. Ayrıca ilahi kudretten Arapça, Farsça ve İmran (İbrani) dilini öğrendiğini, Tanrı’nın cemalini gördüğünü haber verir. Bu günden sonra da Âşık Şenlik adı ile bilinip tanınmaya başlar.[13]

Rüyalarında Hz. Muhammed’i görüp âşık olanların sayıları çoğaltılabilmektedir. Bu konuda Umay Günay iki örnek göstermektedir. Bu örneklerin birinde:

“Türkmen şairi Mahdum Kulu, rüyasında Mekke’ye gider, Hz. Muhammed’in huzuruna çıkar. Peygamber Mahdum Kulu’na dua eder ve alnının ortasına vurur. Sonuçta Mahdum Kulu bir şair olur.”

demekte; diğer örnekte ise:

“Şeyh Şemseddin Mardinî rüyasında Hz. Muhammed’i görür. Hz. Muhammed’in Şeyh Bedreddin’e bir parça et sunmasından sonra mistik uyanış başlar.”[14]

denmektedir.

Bade içme olayı genellikle erkeği daha çok etkilemektedir. Bade içen âşığın ağzından köpükler gelir, abuk sabuk şeyler söyler, sayıklar. Tecrübeli kimseler bu durumun bedeni bir hastalık değil, ruhi ve aşk hastalığından olabileceğini işaret ederler. Gence saz çalınarak uyandırılmaya çalışılır.

Sazın sesine uyanan genç o güne kadar saz çalmasını bilmemesine rağmen eline verilen sazı çalar. Bunun ilginç örneği Narmanlı Âşık Sümmanî’nin bade içme ve âşıklığa başlama olayı şöyle anlatılır:

“Küçük Hüseyin bir gün yine Aylak Taşı denen yerde danaları otlatırken uyuyakalmış ve güya rüyasında gösterdikleri Bedehşan Emiri’nin kızı Gülperi’ye âşık olmuş, uyandıktan sonra da kendi kendine koşmalar düzmeye başlamıştır.”[15]

Bir başka kaynakta da Sümmanî’nin bade içme olayı şöyle belirtilmektedir:

“Girdiği komadan ikinci gün uyandırılan Sümmanî’nin ağzından köpükler gelmekte, sayıklamaktadır. Kendisine derdinin ne olduğu sorulur. Sümmanî, saz ister ve gece dolaştırıldığı hayali alemi sazı ile:

Uyandım uykudan oldum perişan

Bir nur doğdu, oldu âlem ürüşan

Geldi selam verdi, üç tek dervişan

Lisanları bir hoş, sedası tek tek” [16]

biçiminde dile getirir.

Âşık Mâhir’in bade içtikten sonra Âşık Muhibbî tarafından deyişlerle gafletten uyandırma olayı da şu şekildedir: Yusufeli’nin İnanlı köyünde henüz 16 yaşındaki Osman evinde uyuyakalır. O gece rüyasında pîr badesi içer ve sabahleyin uyanamaz. Osman ölmüş derler. Bir kişiyi kefen alması için komşu köy olan Âşık Muhibbî’nin köyü Erkines’e gönderirler.

Adam kefeni getirirken yolda Âşık Muhibbî’ye rastlar. Olanları Muhibbî’ye anlatır. Muhibbî, o çocuk ölmemiş olabilir. Kefeni aldığın yere bırak, sazımı bizim evden al getir der. Adam şaşkınlıkla geri döner, kefeni bırakıp sazı alıp gelir. Muhibbî, sazla gelince köylüler bu acılı günde niye sazla geldi diye söylenmeye başlarlar. Muhibbî, baygın halde yatan Osman’ın baş ucuna oturur. Sazı ile söylemeye başlar ve:

Ne düşmüşsün çocuk hab-ı gaflete

Uyan yavru uyan göreyim n’olmuş

Uğradın mı erenlerin şehrine

Aç gözün gafletten sorayım n’olmuş

Pîrler neşe olmuş şirin sesinden

Bir bade içtin mi kırklar tasından

Sen de giyindin mi aşk libasından

Uyan yavru uyan göreyim n’olmuş

Âşıklar aşk ile odlara yana

Hasreti kâr ede o şirin cana

Baksana Muhibbî çağırır sana

Uyan da kalk yavru sorayım n’olmuş”[17]

Muhibbî’nin sazı ve sözü ile Osman uyanır. Rüyasında başından geçenleri Muhibbî’ye beş dörtlüklü bir şiir olarak söyler. Bu şiirde:

Uyurken yanıma geldi erenler

Düşersin azizim nâra dediler

Aşk elinden hemen kaçınır olma

Açarsın sinende yara dediler

ve

Gideceğim ben bu aşk’ı tarıkta

Âşıkım da ârifim de fârıkta

Bin iki yüz seksen iki tarihte

Mahir ismim âşıkâre dediler[18]

diyerek hem badeli bir âşık olduğunu, hem de mahlâsının rüyasında pîrler tarafından Mahir olarak verildiğini işaret eder. Âşıklar kimi şiirlerinde bade içtiklerini dile getirmektedirler. Bunlardan Şenlik:

Rüya-yı âlemde yattığım yerde

Neçe yüzmin hayal gûşuma geldi

Üçbe üç cismine saldı bir ateş

Sevdiğim salatın düşuma geldi[19]

biçiminde belirtirken; l9. yüzyılın değerli âşıklarından olup Kayseri’nin Molu köyünde dünyaya gelen Revaî bade içişini:

Muhabbetle dolanırdın başımda

Haram kaynatmadım tatlı aşımda

Aşkın deryasına daldım düşümde

Dizlerinde yatıp uyurken anam[20]

biçiminde işaret etmektedir.

Posoflu Zülalî de badeli âşıklardan olup bade içme olayı şöyle anlatılmaktadır:

“Yusuf l2 yaşlarında Suskap’taki evlerinin önünde oynarken, yerde bir elma bulur. Elmayı eline alır ve ısırır; bakar ki, elma donmuş. Eve gelir ve elmayı bir köşeye koyar; amacı elmanın çözülmesidir.

Tekrar sokağa çıkıp oyuna dalan Yusuf, eve döndüğünde elmayı koyduğu yerde bulamaz. Hane halkından birisinin yediğini zannederek üzüntüye kapılır. Üzüntü giderek bütün benliğini sarar ve hastalanıp yatağa düşer. Bir süre sonra iyileşip ayağa kalkmıştır ama adeta Mecnun gibidir; kimi zaman dalgın, kimi zaman gamlı, kederli ve anlayamadığı duygular içinde...

Bir gün amcalarıyla birlikte at arabasıyla tarlaya gitmek üzere evden ayrılır; araba köyün kenarındaki mezarlığa gelince Yusuf fenalaşır; arabadan düşer, yuvarlana yuvarlana bir mezar taşının yanına varır.

Arabanın önünde oturan amcaları Yusuf’un düştüğünü fark etmezler ve yollarına devam ederler. Tarlaya geldikleri zaman Yusuf’un arabada olmadığını anlayınca telaşlanıp aramaya çıkarlarsa da bulamazlar.

Yusuf, mezar taşının yanında kendine gelip de gözlerini açtığında ak saçlı, saçları sakalları bir birine karışmış üç adamı baş ucunda görür.

Bunlar Yusuf’a sorarlar:

-Oğlum, sen hasta mısın, nedir bu halin?

Yusuf bir hastalığı olmadığını, içinde bir sıkıntının bulunduğunu, başının dönüp arabadan düştüğünü söyler.

İhtiyarlar ceplerinden kırmızı, yeşil ve beyaz renkli birer kâğıt çıkartıp Yusuf’a uzatırlar ve okumasını isterler. Ayrılırken de Yusuf’a:

-Oğlum bundan sonra senin adın Zülalî olsun ve Allah şifalar versin, deyip, ortadan kaybolurlar.

Üç pir-i fani’nin ayrılmalarından sonra Yusuf’un karşısına nur topu gibi bir kız dikilir. Kız cebinden bir taş çıkarıp Yusuf’a uzatır ve der ki:

-Bir sorunla karşılaşırsan bu taşı gözünün önüne getir, ben o anda orada olurum. Yusuf şaşkına döner, ne yapacağını, ne edeceğini bilemez ve orada Yusuf’la kız arasında karşılıklı bir deyişme vuku bulur.

Yusuf, sokakta oynarken bulup ısırdığı, ama dişleyemediği sonra da eve getirip bıraktığı, fakat kaybolduğunu görüp üzüldüğü, o elma olayından sonra, meğer her gün düşünde bu kızı görüyor ve kızın hayali onu deli ediyormuş.

Aralarında geçen deyişmeden sonra kız yine kaybolup gitmiş. Yusuf kızı ve taşı göremeyince üzüntüden yine kendini kaybetmiş. O baygınlık sırasında, rüyasında bir pîr görmüş. Zülalî elindeki sopayı saz çalar gibi tutup, pîr’e seslenmiş. Pir Zülalî’nin elindeki sopayı da sazı da eleştirir ve saz çalmanın günah olduğunu söyler; sonra bir ayak da kendisi açar. Deyişme bitince pîr Zülalî’ye on yıl süreyle saz çalmayı yasaklıyorum, der ve kaybolur.

Bu olaylar cereyan ederken Zülalî’nin amcaları tarladaki işlerini bitirip köye dönerler; bakarlar ki Yusuf evde de yoktur. Ev halkı hep birlikte aramaya çıkarlar. Bakarlar ki Yusuf mezarlıkta bir mezar taşının dibinde baygın halde yatmaktadır. Eve getirirler ise de Yusuf kendinde değildir. Kimi cin çarpmış der, kimi başka teşhis koyar. Oysa Yusuf bade içmiş ve badeli bir âşık olmuştur.”[21]

Şeyma Güngör'ün anlattığına göre

"Sabire Güler'e bir gece rüyasında postacı bir mektup getirir, içinde şu mısralar yazılıdır:

Yavrum mektup yazmış ne hoş kelamı

Kelamlar içinde vardır selamı

Yavrum selamların başım üstüne

Yavrum mektup yazmış elinde kalem

Yavrum hasretliktir bağrımı delen

Sabire Güler heyecanla uyandığında rüyasındaki deyişi hatırladığını fark ederek onu kâğıda geçirir ve söylediklerinin manzume olduğunu görür.

Gök gürledi şimşek çaktı

Yağmur yağdı başıma

Kurumuş bir ağaçtım

Yeşerdim kırk yaşımda

Attım derdi tasayı

Yeşillere boyandım

Ben bir ezan sesiyle

Rüya imiş uyandım

Geldi bana bir sevda

Ey kulum etme tasa

Başında cennet tacı

Eline verdim asa

Böylece kırk yaşında 'rüyadan sonra' içinden gelen ilhamla irticalen şiir söylemeye başlar"[22]

3. İçilen Badeler

Aşk badesi her zaman bir çeşit mai (içecek) olmayıp çeşitli yiyecekler, yutulan bir şey, eline verilecek bir saz, okutulan bir âyet vb. de olabilmektedir.

Âşık Efkarî:

Bilmez idim uyumuşum

Kasımoğlu pınarında

Bir dolu verdiler içtim

Kasımoğlu pınarında

Bir pîrin öptüm elini

Gösterdi aşkın yolunu

Oldum hem aşkın bülbülü

Kasımoğlu pınarında

Zannettim doğdu ay durdu

Bana bir narı saydırdı

Üç tanesini yedirdi

Kasımoğlu pınarında[23]

deyişinde belirttiği gibi hem bade içmiş, hem de bade olarak nar yemiştir. Âşık Pervanî’nin de bade olarak pîr elinden üç üzüm tanesi yediği anlatılmaktadır.[24]

Âşık Veysel Deniz Şahbazoğlu ise rüyasında incir yedikten sonra âşık olur. Er Mustafa’nın bade içme olayı için:

“Kendisine Hızır tarafından bir elma verildi. Yarısını kendisi, yarısını karısı yedikleri taktirde iyi bir âşık olacakları söylendi. Kadından âşık mı olur, diye karısına hiç bir şey vermeyip hepsini kendisi yedi. Neler olduysa işte bundan sonra oldu, ölünceye kadar kaynayıp coştu.”[25]

denmektedir.

Bayburtlu Celâlî’nin bade olayında koluna bilezik takıldığı anlatılır.

Şavşatlı Âşık Kara’nın ise rüyasında Pîr tarafından kendisine verilen elma çekirdeğini yiyerek âşık olduğu anlatılmakta ve:

Bana ne olduysa Mevlâmdan oldu

Bir dane çiğitle gönlümüz doldu

Yetişti imdada bir baba geldi

Âşık Kara ile yarıştı bugün[26]

dizelerinde belirtilmektedir.

Âşık Dede Kasım Pîr elinden “lavaş” (Bir çeşit pide) yiyerek âşık olmuştur.[27]

Asıl adı Ali olan Âşık Kul Sabri tanımadığı bir kızın verdiği elmayı yiyerek âşık olur.[28] Âşık Derdiçok’un ise Ashab-ı Kefh’i ziyaretleri sırasında yedilerden Yemliha ya da üç pir-i faninin ağzına mısır akıtmasından sonra dilinin çözülüp âşık olduğu anlatılır.[29]

Bayburtlu Celâlî’nin bade olayında koluna bilezik takıldığı söylenir:

“Rivayete göre, Celâli çobanlık yaparken bir gün dağda uyur ve koluna erenler tarafından bilezik takılır; uyandığında kendinden geçmiş bir halde divânelik alametleri göstererek güttüğü danaları güpegündüz köye getirir. Celâlî’nin bu halini görenler hemen köyün hocasını çağırarak derdine çare aramaya koyulurlar. Hocayı başucunda gören Celâlî badesini:

Pîr destinden nûş eyledim bu âbı

Anda açılmıştı aşkın kitabı

Yegân yegân sor ki verem cevabı

Bu gün gam kervanım kalkıyor hocam

biçiminde dile getirir".[30]

Kaygusuz Abdal’ın bade olayı ise rüyada olmayıp gerçekte vukubulan bir olaya bağlanmaktadır.

Kaygusuz Abdal mürşidi Abdal Musa’ya kırk yıl hizmet eder. Bir gün şeyhine :

Hal diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdal

Şahım ihsan kıl kuşum uçdı giderem ben

dizeleri ile biten şiirini okuyup icazet ister. Bunun üzerine Abdal Musa:

“Bana divit ve kalemi getirin, diye emretti. Dervişler istenilenleri getirip hazır eylediler. Sultan kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz’a bir icâzetnâme yazdı.

Kaygusuz Abdal icâzetnâmeyi aldı, şeref-i dest buûs kıldı. Tazarru ve niyaz edip meskenet gösterdi. Makamına geldi, karar eyledi. Şevk ve muhabbetinden ona bir susuzluk ârız oldu. Bir keşkül içine bir parça yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve erenlerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak parçalar halinde ekmek lokması gibi ayranın içine doğrayarak içer. Zira bu icâzetnâmeyi en iyi bir şekilde yemek suretiyle kalbinde saklayabileceğini gönlünden geçirmiştir. Bu hali gören dervişler taaccüp edip, durumu hemen Abdal Mûsâ Sultan’a haber verdiler. ‘Sultanım, bir divaneye bunca zahmet çeküb mübarek elinizle icâzetnâme yazıp verdiniz. o bunun kadr ü kıymetini bilmeyüb yoğurt içine doğrayıb yedi.” diye şikâyette bulunurlar. Abdal Mûsâ Sultan bu haberi işitince sadece tebessüm eder ve ‘Bana kaygusuz’u çağırun, haber sorayum niçün böyle eylemiş?’ der. Abdal Mûsâ Kaygusuz Abdal’a sorar:

‘- Niçün böyle eyledün?’

Kaygusuz özrü niyaz eyleyerek şöyle cevap verir:

‘-Sultanum, sizin yadigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma’kûl bir yir bulamadım. Kendü kalbümde saklayım’. Bu cevap Sultan’ın hoşuna gitti ve şöyle dedi:

‘-Başka kimseler dışarudan söyler, sen içünden söyleyesün’. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı”.[31]

ifadesinde belirtildiği gibi şeyhinin verdiği icazetnamenin yutulmasıyla gerçekleşmiştir.

 Âşık Nevruz Bacı ise:

Ben de hayran oldum senin halına

Rüyamda bir saz verdiler elime

Saz ile oturdum tren yoluna

Tren durur aşkın treni durmaz[32]

deyişinde badesinin eline verilen bir saz olduğunu işaret eder.

Günümüzde ünü oldukça yaygın olan ve âşıklık geleneklerini ustaca sürdüren âşıkların önde gelenlerinden Murat Çobanoğlu’nun bade içme olayını ise Umay Günay, âşığa, mühürlü bir ferman ve Kur’an’dan ayet okutulduğunu işaret edip rüya olayını şu şekilde tahlil etmektedir:

“I. Hazırlık safhası

a. Murad Çobanoğlu l940 yılında Kars’da doğmuştur. Âşık Şenlik’in yetiştirdiği usta bir âşık olan olan Gülüstan Çobanoğlu’nun oğludur. Kendini bildiği çağdan itibaren saz ve söz meclislerinde büyümüştür. İlkokul beşinci sınıftan ayrılmıştır.

b. Yaylaya göçlerini taşıdıkları sıcak bir günde çok susar.

c. Bir kayanın dibinde su içmek için eğildiğinde uyuyakalır.

II. Rüya

a. Bir sedirde oturan üç derviş görür.

b. Dervişlerden biri Çobanoğlu’na su verir, Çobanoğlu verilen suyu içer, içi büsbütün yanmağa başlayınca bunun bade olduğu aklına gelir.

c. Önde duran derviş, mühürlü bir ferman okutur. Çobanoğlu’nu da aralarına alarak Kur’an’dan âyetler okuturlar.

III. Uyanış

Pınarın yanında kendi kendine uyanır.

IV. İlk deyiş

Uyanır uyanmaz ilk deyişini söylemeye başlar:

Leylayı kadir cuma gününde

Derin bir uykuda divan gördüm

Üç derviş oturur sagi önde

Sima bedir nuru nişanı gördüm

Üçü kadem bastı geldi yanıma

Sandım ki ateş düştü canıma

Göz çevirdim baktım her bir yanıma

Yazılmış mühürlü fermanı gördüm

Fermanı alınca öndeki derviş

Okudu harfleri ser oldu beyhuş

Duman aldı gözüm olmadı görüş

Kesildi ışıklar zındanı gördüm

Murat Çobanoğlu sır oldu beyan

Üç beş ayetinden okuttu Kur’an

Aşk badesini verdi bilmedim o an

Uyanır uyanmaz cihanı gördüm”[33]

Âşıkların bazıları birkaç defa rüya görüp, birden fazla bade içmişlerdir. Bunlardan Âşık Kemâlî, altı ay her gece rüyasında sağ tarafına döndüğü zaman sarı bir kâğıt üzerine yazılmış yazılar görür. Bir gece rüyasında yazıları sesli okurken annesi uyandırır. Bir daha rüya görmez fakat kendi kendine koşmalar söylemeye başlar.[34]Âşık Sümmanî, Hızır’ı üç defa rüyasında gördüğünü anlatmaktadır.[35] Âşık Reyhanî ve Âşık Zülalî iki defa rüya görürler,[36] Âşık Hicranî de iki defa rüya gördüğünü anlatan âşıklardandır.[37]

4. Karşılıklı Bade İçme

Bade içme olayı kimi zaman karşılıklı olmakta, hem âşığa hem de seveceği kıza bade içirilip karşılıklı âşık edilmektedir. Pek çok örneği olan bu durumun ilginç örneklerinden birisi Asuman ile Zeycan hikâyesinin kahramanları arasında geçenidir. Hikâyede bu kısım şöyle anlatılır:

“Asuman abdest alıp iki rekat namaz kıldı ve Cenab-ı Hakdan hacet dileyip yattı. Bir de rüyasında ihtiyar ve ak sakallı bir derviş, kucağında Zeycan Hanım olduğu halde geldi.ve Asuman’a: ‘Oğlum, bu kızın elinden aşkın dolusunu iç!’ dedi. Asuman dahi, Zeycan’ın elinden bade-i aşkı alarak içti ve o dakikadan itibaren Zeycan’ın aşkı ile yanıb tutuşmağa başladı. Zeycan’a dahi, aynı hal vaki olmuş ve Asuman’ın elinden bade-i aşkı içmişti.

Sabah oldukda Asuman’ın ağzı köpük içinde kalmış olduğu halde validesi tarafından uyandırılarak: ‘Haydi oğlum, geç kaldın, üstadına git!’ dedi. Asuman çarşıya geldiği zaman vakit epey geçmişti. Üstadları biraz darıldıktan sonra sazı Asuman’ın eline vererek talim ettirmek istediler. Asuman ise üstadının çaldığını beğenmeyerek: ‘Şöyle yapın!’ diyerek bir taksim yaptı. Üstadları şaşırıp: ‘Asuman, sen bunun türküsünü dahi biliyor musun?’ dediler. Asuman: ‘Evet, biliyorum.’ diyerek eline sazı alıb şöyle beyitleri söyledi.

Aldı Asuman:

İstemem tabibi Lokman’ı buldum

Gizli yâreleri deşdim ne dersin

Hakkın hikmetiyle ummana daldım

Bahar seli gibi coştum ne dersin

Selâm verdim selâmımı aldılar

Gönlümdeki muradımı bildiler

Bir kadeh âb-ı hayattan verdiler

Aşkın dolusunu içtim ne dersin

Bir kadeh içmişim âb-ı hayattan

Âşıklar bir birini bulur gâibden

Pirim bana dedi: ‘Oku âyetten’

Aşkın kitabını açtım ne dersin

Asuman’a erdi pirin amanı

Yanar yüreceğim çıkmaz dumanı

Hesap ettim yerin göğün katını

Hakkın hikmetine şaştım ne dersin

deyip kesti.

Üstadları beğenerek hayrette kaldılar. Asuman oradan kalkıb doğru eve geldi.

Diğer taraftan Zeycan dahi sabahleyin ağzı köpük içinde kaldığı halde uykudan uyanıb gelen cariyeler hayrette kaldılar ve ‘küçük hanım, size ne oldu?’ dediler.

Konağın içindeki gürültüden Zeycanın validesi dahi hayrete düşerek esbabını anlamak için Zeycanın yanına geldi.

Gördü ki kızda başka haller var. O da sabr edemeyerek: ‘Kızım, bu halin nedir?’ dedi. Zeycan, validesinin bu sualine: ‘Bu gece aşkın dolusunu içtim. Eğer arzu ederseniz size birkaç beyit söyleyeyim, bana bir saz getireyim!’ dedi. Hemen bir saz getirib Zeycanın eline verdiler.

Zeycan, sazı eline alıb bakalım ne dedi:

Aldı Zeycan:

Dün gece rüyamda oldum divane

Vardığım kırkların yoludur yolu

El bağlayıb durdum anda divana

Sundular bir kadeh doludur dolu

İçmişim doluyu sarhoşum daim

Gizli sırlarımı kime diyeyim

Çıkarıb beyazı kara giyeyim

Ko bana desinler delidir deli

Âşıklar dersini okuyub yazar

Pirim bana bugün eyledi nazar

Yetmiş iki millet Hak deyib gezer

Cümlesi Mevlânın kuludur kulu

Benden selâm edin nazlı yârime

Canlar dayanır mı ah ü zârime

Genç yaşımda hizmet ettim pirime

Zeycan âşıkların gülüdür gülü

 deyip kesti”.[38]

Posoflu Âşık Ummanî ve sevgilisi Melahat da karşılıklı bade içenlerdendir. Ummanî bir kış günü köyüne dönerken bir tipiye tutulur. Bir taşın dibine çöker, soğuktan bayılır, kendinden geçer ve rüyalara dalar. Artık sıcak ve dayalı döşeli bir odanın içindedir.

Odadaki dervişlerle iki rekât namaz kılar. Dervişler ona okunmuş bir şerbet içirirler. Sevgilisi Melahat Hanım’ı gösterirler. Soyup dörde böldükleri elmanın bir parçasını Melahat Hanım’a verdiklerini söyleyip üç parçasını Ummanî’ye yedirirler. Bu elma her ikisinin de kalbini aşk ve ilhamla doldurur.[39]

5.Bazı Âşıkların Bade İçişlerini İfade Ediş Biçimleri

Badeli âşık olduklarını şiirlerinde ifade eden âşıkların bazıları badeli oluşlarını şöyle işaret etmişlerdir:

Âşık Garip:

İçmişem bir bade düşmüşüm derde

Canım kurban olsun merd oğlu merde

Sorar ki bana vatanın nerde

Ağlarım sızlarım hiç kimsem yoktur[40]

Ruhsatî:

Ben değilim Hak söyletir dilimi

Bade içtim kimse bilmez halimi

Şu yalan dünyadan çektim elimi

Meftunî nihan var sen ne olacaksın[41]

Bayburtlu Celalî:

Pîr elinden nûş eyledim bu âbı

Anda açılmıştı aşkın kitası

Erenler şahından bir nâme oldum

Dilim ezber etmiş okuyor hocam[42]

Pir Sultan Abdal:

Pîr elinden dolu içtim

Doğdum elinize düştüm

Ak cenneti gördüm geçtim

Hünkâr Hacı Bektaş Veli[43]

Tutaklı Divanî:

Tarih bin dokuz yüz otuz üçünde

Bir Kadir gecesi şerbetlenmişim

Alem-i manâda rüya içinde

Ben bir bitmez dertle firkatlenmişim[44]

Darendeli Fethi Baba:

Ağlatmak isterse Mevlâ bir kulu

Pîrler ona verir manada nolu

Kırklar meclisine uğrarsa yolu

Ona verin içsin bir bade derler[45]

Halk inanışına göre Hızır “Nebi”, sofi inanışına göre ise “Veli”dir. Tasavvuf ve tarikat inanışlarına göre her devrin bir hızırı vardır. Sünni âşıklarda doluyu içirici ve imdada yetişici olan:

Yatar iken üstümüze geldi erenler

Yatan ne yatarsın uyan dediler

Elinde badesi karşımda Hızır

Al bu badeleri iç kan dediler” (Kurbânî)

deyişinde olduğu gibi Hızır’ın yerine; Alevi ve Bektaşî âşıklarında yine Hızır ve Pîr olmakla beraber bazan da:

Ali’m bana neler etti

Aldı elim dara çekti

Üstüme yürüyüş etti

Elindeki dolu ile[46] (Hatayî)

örneğindeki gibi Hz. Ali almaktadır.

Halk inanışına ve badeli âşıkların şiirlerinde işaret ettiğine göre bade Hızır Nebi’nin yerine üç pîrin bir arada sundukları;

Mist ü amber gibi geldi reyhası

Beyaz yeşil taşlı boydan libası

Sundular üçü de üç dolu tası

Hak-i pâyine yüz sürenlerdeniz[47] (Nihanî)

deyişinde belirtildiği gibi anlaşılmaktadır.

Badeyi âşığa bazan da pîr ve mürşitlerin aracılığı ile:

Rûzide dalmışım gaflet şehrine

Pîrler gelip öğüdümüz al dedi

Ellerinde dolu kadeh badeler

Esma Han Aşkına bade al dedi

Esmahan getirdi badeyi verdi

Pîrler dua kıldı bana el verdi

Dediler çekersin bir zaman derdi

Üç yıl bey gün vadesi var bil dedi[48] (Muhibbî)

örneğinde olduğu gibi seveceği güzel sunmaktadır.

6. Badeli Âşıkların İçtikleri Badeye Göre Sınıflandırılması

A. Bir Sıvı İçerek Badeli Âşık Olanlar

l. Su içenler

a. Köroğlu (16. Yüzyıl)[49]

b. Âşık Hüdaverdi (19. Yüzyıl)[50]

c. Revaî (19. Yüzyıl)[51]

ç. Âşık Duran Şıhlıoğlu (20. Yüzyıl)[52]

d. Âşık Emsalî (20. Yüzyıl)[53]

e. Âşık Feymanî(20. Yüzyıl)[54]

f. Âşık İhsan Kemalî (20. Yüzyıl)[55]

g. Âşık Kara Mehmet (20. Yüzyıl)[56]

ğ. Âşık Kemalî (20. Yüzyıl)[57]

h. Murat Çobanoğlu (20. Yüzyıl)[58]

ı. Şeref Taşlıova (20. Yüzyıl)[59]

i. Kul Gazi (20. Yüzyıl)[60]

2. Şarap İçenler

a. Âşık İsmail (19. Yüzyıl)[61]

b. Âşık Dertli Polat (20. Yüzyıl)[62]

c. Âşık Meyyitî (20. Yüzyıl)[63]

3. Şerbet İçenler

a. Âşık Derdimend (20.Yüzyıl)[64]

b. Âşık Dindarî (20.Yüzyıl)[65]

c. Âşık Efkârî (20. Yüzyıl)[66]

ç. Âşık Fakir Kul (20. Yüzyıl)[67]

d. Âşık Feryadî (20. Yüzyıl)[68]

e. Âşık Kaynarî (20. Yüzyıl)[69]

f. Âşık Müdamî (20. Yüzyıl)[70]

g. Şarkışlalı Âşık Talibî (20. Yüzyıl)[71]

ğ. Âşık Yanık Umman (20. Yüzyıl)[72]

h. Merdanoğlu (20. Yüzyıl)[73]

B. Bir Şey Yiyerek Badeli Âşık Olanlar

1. Elma yiyenler

a. Âşık Er Mustafa (19. Yüzyıl)[74]

b. Âşık Kul Sabri (19. Yüzyıl)[75]

c. Âşık Ummanî (20. Yüzyıl)[76]

ç. Âşık Kara (20.Yüzyıl)(elma çekirdeği)[77]

d. Zileli Âşık Aydın Ali (20. Yüzyıl)