ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ  

Anasayfa | Makale Bilgi Sistemi | Konu Dizini Yazarlar DiziniKaynaklar Dizini | Makale-Yazar Listesi |  Makale Sayısı-Tarih Listesi | Güncel Türkoloji Kaynakçası

MAKALELER

Atatürk Araştırmaları || Çukurova Araştırmaları || Halkbilim || Dilbilim || Halk Edebiyatı || Yeni Türk Dili || Eski Türk Dili
Yeni Türk Edebiyatı || Eski Türk Edebiyatı || Dil Sorunları || Genel || Tiyatro || Çağdaş Türk Lehçeleri

 

Doğan Kaya

Emlek Yöresinde Âşıklık Geleneği*

Emlek yöresi, Şarkışla’nın Batı ve Kuzeybatısında Kızılırmak vadisinde yer alan; Turna, Şeme, Kılıç, Karababa, Nalbant, Akdağ ve Sırıklıdağlarla çevrilmiş olan bölgedir. Bugün, Emlek yöresinde büyük çoğunluğu Şarkışla’da olmak üzere Yıldızeli, Gemerek, Pınarbaşı, Sarıoğlan ve Akdağmadeni’nde 80 civarında köy vardır. Bunların içinde Kaldurak, Verdikışlası gibi pek çok yerleşim merkezi bugün mevcut değildir.

Emlek yöresine dahil edilen köylerin başlıcaları şunlardır:

Ağçakışla, Ağcaşehir, Akçasu, Alaçayır, Alaman (Veziralan/Başkışla), Baclu, Bağçacık, Bağlararası (Adıyaman), Başağaç, Benlihasan (Hekimkışlası), Belviran, Beyyurdu (Köylez), Bozhüyük, Bozkurt, Burhan, Canabdal (Alınpınarı), Güdül, Çakal, Çamlıca (Kürtköyü), Çanakçı (Osmanlı), Çepni-Çunkar, Çınarcık, Dendil, Davulalan, Emlekhüyük (Karaüyük), Kaleköy, Karacaören, Kavak, Mezra, Eskiyurt (Alakilise), Faraşderesi, Gaziköyü, Göynüklü, Güdül, Gülören, Hardal (Hatir), Hocabey (Hızırbey), İğdecik (İğdelüce), İlyashacı, İnciğin, Kapaklıpınar, Kaplan, Karacaören (Karacaviran), Karadere, Karaözü, Kavak, Keklicek, Kümbet, Mescit, Nallı, Ortaköy (Ortakışla), Ortatepe, Ortatopaç, Otluk, Örtülü, Pınarcık, Saraç, Sarıkaya (Kürtaraposman), Sarıtekke (Sarıabdal), Sivralan, Temecik, Tekmen, Tezekçikavağı (Temecik), Viranşehir, Yahyalı, Yalanı, Yassıkışla, Tavşancudı, Yenice, Yuvalıçayır, Yükselen (İğdiş).

Bu köy ve beldelerden Bozhüyük Yozgat Akdağmadeni’ne, Alakilise, Burhan, Dendil, Keklicek, Tekmen Gemerek’e, Davulalan, Nallı ve Yuvalıçayır Yıldızeli’neKaraözü de Kayseri’ye bağlıdır.

Çalışmamızda salt Şarkışla değil Gemerek, Yıldızeli ile Kayseri’nin Sarıoğlan ve Pınarbaşı ilçelerindeki Emlek köyleri âşıklarını incelemeye tâbi tuttuk. Bazı köylerde çok sayıda âşığın yetişmesinin yanında, bazılarında da hiç bir âşığın yetişmediğini gördük. Âşıklık geleneğinin bu bölgede canlı olarak yaşatıldığı gerçeği göz önünde tutulursa, bu köylerde de âşıkların var olabileceği ihtimalini düşünmek durumundayız. Uzun vadede köy köy yapılacak bir çalışmada isim tespit edemediğimiz köylerde de unutulmuş bazı âşıkları ortaya çıkarmamız söz konusu olabilecektir. Tespit ettiğimiz âşıkların köylere göre dağılımları şu şekildedir:

Köy            Mahlas       Yüzyıl        Adı-Soyadı

Ağcakışla   Rüstem                 20.     Rüstem Bostancı

                   Halil                      20.     Halil Soylu

                   Mustafa                20.     Mustafa Soylu

Ağcasu       Cemile                  20.     Cemile Uzundal

Alaman      İhsani                   19.     Zülfikar

Beyyurdu   Ali                        20.     Ali Yılmaz

                   Alişan                   20.     Alişan Ağca

                   Cemâl                   20.     Cemâl Öztürk

                   Duran                   20.     Duran Doğan

                   Emine                   19.     Emine

                   Halil                      20.     Halil Doğan

                   Hamdi                  20.     Hamdi Doğan

                   Hasan                            20.     Hasan Özcan

                   İbrahim                 20.     İbrahim Doğan

                   İsmail                   20.     İsmail Kaya

                   Kamberi                19.     Kamber

                   Kul Mehmet          20.     Mehmet3

                   Muharrem             20.     Muharrem Kaya

                   Murtaza                19.     Murtaza

                   Musa                    20.     Musa Doğanay

                   Sefil Hamza          20.     Hamza Polat

                   Süleyman              20.     Süleyman Doğan

                   Yusuf                   20.     Yusuf Sönmez

                   Ziya                      20.     Ziya Doğan

Bozhüyük   Kamberi /Visali     19.     Kamber (Akdağmadeni)

Çepni         Devami                 20.     Emir Özkan

                   İzzet                     20.     İzzet Özbek

                   Mustafa                20.     Mustafa Özbek

Davulalan  Kâzım                  20.     Kâzım Kaplan(Yıldızeli)

                   Mehmet                20.     Mehmet Kızılgöz

                   Refiki                   20.     Mehmet Şanlı

Eskiyurt     Akdağ                  20.     Güzel Akdağ (Gemerek)

                   Ali Abbas             20.     Ali Abbas Bakır

                   Fakir Etem            20.     Etem Bakır

                   Özmen                  20.     Durmuş Özmen

                   Türksever             20.     Battal Türksever

Gülören     Ali Özüdoğru        20.     Ali Özüdoğru

                   Hürkardeş             20.     Ali Hürkardeş

Hardal       Hüseyin                19.     Hüseyin

                   Sefil/Kul Edna       19.     ?

                   Bayram                 20.     Bayram Daldal

                   Hulki                    20.     Hasan Yılmaz

Hocabey     Derviş Ali             19.     Ali

                   Hamza                  20.     Hamza Demirer

Hüyük        Yusuf                   18.     Boran Yusuf

                   Kul Sabri/Sabri/

                   Sabri Baba/

                   Garip Ali               19.     Ali

                   Derviş Ali             19.     Ali

                   Sıtkı                     19.     Sıtkı

                   İzzeti/Nefreti/

                   Ali İzzet                20.     Ali İzzet Özkan

                   Ahıoğlu/Devrani    20.     Hasan Tutal

                   İzzet                     20.     İzzet Savaş (Aziyet)

                   Veli                      20.     Veli San

                   Yetkin                   20.     Hacı Yetkin

İğdecik       Hüseyin                18.     Hüseyin

                   Kamer                  18.     Kamer

                   Veli                      19.     Veli   

                   Sarı Hacı              20.     Hacı

İlyashacı    Kul Hüseyin          18.     Hüseyin

                   Emektar                20.     M. Ali Emektar

                   Hüseyin                20.     H. Devrim Şahin

                   Mahmut                20.     Mahmut Demirkaynak

Kaleköy     Kemter                 19.     Hüseyin Ali Baba

Karaözü     Dilsiz Ozan           20.     Hüseyin Yılmaz (Sarıoğlan)

                   Işık                      20.     Mehmet Ali Işık

                   Fevzi                    20.     Fevzi Çoban

Kümbet      Kul Mustafa          17.     Mustafa

                   Dudu                    19.     Dudu

                   Kul Abdal             19.     ?

                   Gulami                  20.     Bektaş

                   Muhibbi                20.     Muharrem Tezcan

                   Nihani                   19.     Ali

                   Sefil Kul Himmet   19.     Ahmet

                   Suzi                      19.     Suzi

                   Veli                      20.     Veli Ayar

Mescit        Fatma                   20.     Fatma Hasgül

                   Veysel                  20.     Veysel Çakmak

Nallı           Ali                        20.     Ali Aksoy (Yıldızeli)

Ortaköy     Aydoğmuş            20.     Battal Aydoğmuş

                   Aziz                      20.     Abdülaziz Üstün

                   Çavuş                            20.     Mustafa Özdoğan

                   Hulusi                   19.     Hulusi

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Ersoy

                   Seçkin                  20.     Abdurrahman Seçkin

                   Seyfi Fındık                   20.     Seyfi Fındık

                   Süleyman/

                   Erdoğmuş             20.     Süleyman Erdoğmuş

                   Dertli/SefilVefa      20.     Muharrem Gündüzer

Saraç                   Gülhanım              20.     Gülhanım

                   Hasan                            20.     Hasan Şahin

                   Haydari                 19.     Haydar

                   Hıdır                    20.     Hıdır Şimşek

                   Kul Kemâl             20.     Kemâl Işık

                   Mahmut                20.     Mahmut Şahin

                   Mehmet                20.     Mehmet Çakmak

                   Mihmani               20.     Hasan Yıldırım

                   Muharrem             20.     Muharrem Şimşek

                   Naki                     20.     Naki Çakmak

                   Sefil Mehmet         20.     Mehmet Uğur

                   Servet                   20.     Servet Yıldırım

                   Yeter                    20.     Yeter Yıldırım

Sarıkaya    Durmuş                20.     Durmuş Çetinkaya

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Gürsoy

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Gürsoy

                                                        (Hüseyin’in yiğeni)

                   Veysel                  20.     Veysel Tirel

Sarıtekke   Hasan                            20.     Hasan Sevgen

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Gülmez

Sivralan     Fadime                 19.     Fadime

                   Ali/Özsoy             20.     Ali Özsoy

                   Veysel                  20.     Veysel Şatıroğlu

                   Veysel                  20.     Veysel Kaymak

                   Hıdır                    20.     Hıdır Güç

                   Ali-Ali Güç           20.     Ali Güç

                   Bekir Sami            20.     Bekir Sami Bozkurt

                   İmrani                   20.     Mehmet İmran

Temecik     Gulami                  20.     İbrahım Pınarbaşı

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Özdemir

Yahyalı      Ezkari                   20.     İbrahim

                   Kul Salih               20.     Salih Şenol

                   Kul Hüseyin          20.     Hüseyin Şenol

                   Öksüz                   20.     Osman Öksüz

                   Şeyhoğlu              20.     Abdullah Şenol

Yalanı        Yalınayak             20.     Ramazan Şimşek

Yuvalıçayır          Şahin                    20.     Şahin Kolay (Yıldızeli)

Yükselen    Gömleksiz            20.     Mehmet Ağcaoğlu

                   Hulusi                   20.     Hulusi Şahancan

                   Hüseyin                20.     Hüseyin Şahancan

                   Kamber                20.     Kamber Gürbüzdal

Bu tabloya göre en fazla âşığın 18 âşıkla Beyyurdu köyünden çıktığını görmekteyiz. Diğer köylerdeki âşıkların sayıları da şöyledir: Saraç 13, Ortaköy 10, Hüyük, Kümbet 9, Sivralan 8, Eskiyurt, Yahyalı 5, Hardal, İğdecik İlyashacı, Sarıkaya ve Yükselen 4, Ağcakışla, Çepni, Davulalan, Karaözü 3, Gülören, Hocabey, Mescit, Sarıtekke, Temecik 2, Ağcasu, Alaman, Bozhüyük, Kaleköy, Nallı, Yalanı ve Yuvalıçayır 1.

Emlekli âşıkların köylere göre dağılımı göz önüne alındığında, âşıkların en fazla Beyyurdu, Ortaköy, Hüyük, Kümbet, Saraç ve Sivralan köylerinde kümelendiğini görmekteyiz. Yöredeki köy sayısının fazlalığı ve âşıklık geleneğinin yaygın olması âşık sayısının da çok olması sonucunu doğurmuştur.

Yetişen âşıklar içinde Kemter, Veli, Ali izzet Özkan ve Mihmani gibi gücünü ispatlamış ve ülke çapında ün kazanmış, hatta Âşık Veysel gibi ünü ülke dışına taşmış olanlar vardır.

Yukarıda kaydettiğimiz âşıkların yüzyıllara göre dağılımı şöyledir: 17. yüzyıl 1, 18. yüzyıl 4, 19. yüzyıl 22, 20. yüzyıl 99.

İsimlerini sıraladığımız âşıklardan dokuzu kadındır. Bunlar; Cemile Uzundal (1932-Ağcasu), Dudu (19. yüzyıl-Kümbet), Emine (1810-Beyyurdu), Fadime (19. yüzyıl-Sivralan), Fatma Hasgül (1952-Mescit), Kamer (18. yüzyıl-İğdecik), Gülhanım (20. yüzyıl-Saraç ), Yeter (1922-Saraç)’dir.

Sivas coğrafi alan olarak Türkiye’nin ikinci büyük ilidir. Tarihte önemli bir yerleşim merkezidir. Bu özelliğinden dolayı birçok Türk boyuna ve kültüre beşiklik etmiştir. Önemli bir eyalet merkezi iken geçen zaman içerisinde iktisadi açıdan devamlı gerilemiş ve bugün Türkiye’de en çok göç veren iller arasında yerini almıştır.

Zengin bir folklora sahip olan Sivas’ta, tespitlerimize göre şimdiye kadar 450 civarında âşık yetişmiştir. Bunlardan 126’sı Emlekli'dir. Nihai rakam olmayan bu sayının, bulunacak bilgi ve belgelerle daha da artacağı şüphesizdir. Bu durumda aklımıza şu soru gelmektedir: Acaba buradaki âşıkların çok oluşu hangi sebepten kaynaklanmaktadır? Aslında âşıklar yöresi olarak adlandırılan Sivas için de aynı soru geçerlidir. Yöredeki âşık sayısının fazlalığı şu şartlar sağlamıştır.

1. İrsiyet (Herdity-Heredite-Kalıtım): Yöre insanının şair yaradılışlı kimseler olması

Mustafa Özbek: İzzet Özbek'in oğludur.[1]

Veli: Annesi (Kamer) ve babası (Hüseyin) âşıktır.[2]

2. Çevredeki şartların müsait olması: Çevrede, yüzyıllar boyu süregelen, sözlü eğitim ve kültür birimi vardır ve şekillendirici faktöre sahip çevre, sürekli bunu desteklemektedir.

3. Çıraklık: Usta âşığın saza ve söze kabiliyeti olan bir genci çırak edinip yıllar sonra onun da âşık olmasını sağlaması gelenektendir. Yetişmelerinde çıraklığın da önemli rol oynadığı âşıklar şunlardır.

Gülhanım: Mihmani'nin kızı ve çırağıdır. [3]

İzzet Özbek: Şarkışlalı Serdari'nin yanında yetişmiştir.[4] Kendisi de Mustafa Özbek'in yetişmesinde yardımcı olmuştur.[5]

Kemter: Âşık Veli'nin ustasıdır.[6]

Yüzbaşıoğlu: Ustası, yakın akrabası ve Sarıkaya köyünden olan Hüseyin Gürsoy'dur. Kendisi ise Naki Çakmak, kızı Gülhanım ve karısı Yeter'e ustalık etmiştir.[7]

Seyfi Fındık: Çocukları İlhami ve İlhan Fındık'ı âşık olarak yetiştirmeye çalışmaktadır.[8]

Veli: Babası ve annesi de âşık olan Veli, Kemter'in çırağıdır.[9]

Veysel: İlk saz derslerini Molla Hüseyin'den, daha sonra da Ali Ağa'dan almıştır. Pir Sultan, Hüseyin, Kul Sabri, Veyseli, Kemter ve Sıtkı'nın şiirleri âşık olmasında önemli rol oynamıştır.[10]

Yalınayak: Ustası Sefil Selimi’dir.

Yeter: Mihmani'nin karısıdır. Onun sohbetlerinden ve şiirlerinden fazlasıyla etkilenmiştir.

4. Ustamalı şiir söyleme ve çevredeki âşıklardan etkilenme: Saza hevesli olan gençler önceden yaşamış âşıkların veya çevredeki âşıkların şiirlerini çalıp söyleyerek bu yola ilk adımlarını atarlar ve zamanla kendileri de şiir söylemeye başlar. Bu çerçevede zikredeceğimiz âşıklar du şunlardır:

Ali Güç: 10-12 yaşlarında saza merak sarmış Âşık Veysel'in şiirlerinin de etkisinde kalarak âşık olmuştur.[11]

Ali İzzet Özkan: Agahi ve Kemter'e karşı sevgi duymuş, şiirlerini ezberlemiştir. Çocukluğu ile gençliği de Alevi âşıklarının bulunduğu çevrede geçmiştir.[12]

Hıdır: Saz ve keman çalmasını bilen Hıdır Güç, başka âşıkların pek çok şiirini bilmektedir. Hatta bu şiirlerin sayısı, kendi şiirlerinin sayısından çoktur.[13]

İmrani: Köylüsü, Âşık Veysel'in ve Ali Özsoy'un şiirlerinden etkilenmiştir.[14]

İzzet: Amca oğlu Ali İzzet Özkan'ın sayesinde, küçük yaşta saz ve söz meclislerine giren ve bu sayede hafızasında pekçok âşığın şiirini tutan Âşık İzzet Savaş (Aziyet), Şemsi Yastıman'dan saz dersleri de alarak bu yolda önemli mesafeler alır.[15]

5. Sazlı-sözlü ortamda yetişme: Âşık edebiyatında, sazın önemli yeri vardır. Bilhassa meslekten yetişmiş âşıkların saz çalmaları, toplum tarafından âşıklığın vecibesi olarak nitelendirilir. Bir başka deyişle, toplum, sazı olmayan âşığı, âşık olarak görmez.

Sivas yöresinde yapılan sazlı-sözlü toplantılar üç şekilde tezahür eder.

1. Düğünler,

2. Kahveler,

3. Ayin-i Cemler

         Emlek yöresinde bu faktörlerden en önemli fonksiyonu ayin-i cemler icra ederler. Toplantı töresi anlamına gelen sözün doğrusu Aynü'l-Cem'dir. Alevi-Bektaşi toplantılarında yapılan bu törenler, tarikate birinin yeni girmesi veya bir ulu kişinin anılması vesilesi ile düzenlenir. Cemlerde kurbanlar kesilir, içki içilir, sazla deyişler söylenir ve sema (semah) yapılır.[16] Bu şiirler, tarikatin düşünce, inanç ve dünya görüşünü yansıtan nutuk, devriye, nefes gibi şiirlerdir. Töreni, “yol, sürek, töre” denilen kaideler çerçevesinde, pir veya mürşid diye bilinen “Dede”ler yürütür. Emlek köylerinin tamamına yakınının Alevi olması hasebiyle dün de olduğu gibi bugün de ayin-i cem canlı olarak yaşatılmaktadır. Bu da tabiiki, önceki âşıklara yenilerinin katılmasını sağlamaktadır.

6. Rüya sonrası âşık olma: Rüya; bir kimsenin uyku sırasında zihninden geçen hayal dizisi, olarak tanımlanır. Rüyada bade içip âşık olanlar bulunduğu gibi, kimileri de rüyalarında gördükleri değişik olayların sonucunda âşıklığa başlamıştır. Sözgelişi Ali İzzet Özkan’ın âşıklığa yönelmesinde böyle bir rüyanın da etkisi olmuştur.

İzzeti, yirmi beş yaşında şiire başlamıştır. Üç gün rüyasında farklı yerler görmüş, değişik olaylara şahit olmuştur. Üçüncü gece Hacı Bektaş evladından Ahmet Cemaleddin'in elinden lokma yemiş, uyandığında da başkalık hissetmiştir.[17]

7. Dert sebebiyle âşık olma: Dert, problem hemen her tip ve her mertebedeki insanda mevcut olan bir husustur. Bir başka deyişle her ferdin bir derdi vardır. Dertli insanlar teskin olmak yahut derdini hafifletmek için birtakım usullere başvurur. Bazıları ağlayarak, derdini birine anlatarak veya sıkıntılarını kağıda dökerek rahatlarken, bazıları da -Sivas âşıklarında olduğu gibi bunu şiirle ifade eder. Kişinin içinde bulunduğu durum biraz da istidadı gereği onu şiire yöneltir. Şiir sayısının çoğalmasıyla gün gelir kendisini âşıklar arasında bulur. Sivas yöresi aşıklarından bir kısmı âşık oluşlarını derde bağlamaktadır.

Halil (Soylu): Kendisi ile yapılan bir görüşmede bade içip içmediği sorulduğunda; “Ben bade filan içmedim, beni derdim ağlattı, derdim söyletti.” diyerek âşıklığa başlayış sebebini izah etmiştir.[18]

Mehmet Çakmak: Yedi yaşında sol ayağı kırılmış, yirmi yaşında evlenmek istemiş sakat olduğu için kimse kız vermemiştir. Komşu köyden (Hüyük) birisi ile zar-zor evlendirilmiş, bu evlilikten, birkaç çocuk olmuşsa da yaşamamıştır. Çektiği çileler yüzünden iki gözü de hassasiyetini yitirmiş, sol gözü tamamen görmez olmuştur. Bütün bu acılar, Mehmed'in âşıklığa başlamasına zemin hazırlayan sebepler olmuştur.[19]

Yeter (Yıldırım): Kendi ifadesine göre, dertsiz günü geçmemiş, bunun nihayetinde şiire başlamıştır.[20]

Seyfi (Fındık): Kaza, ölüm, ayrılık derdi gibi unsurlar âşık olmasına sebep olmuştur.[21]

8. Sevda sebebiyle âşık olma: Sevdalanan genç, içinde bulunduğu ruh haliyle kendisini şiire yöneltir. Yazdığı veya söylediği şiirler kısmen de olsa kendisini rahatlatır, acısını dindirir. Şiirlerinin çoğalmasıyla ve bazılarının da bunu saz eşliğinde söylemesiyle, o kişi âşıklar zümresine bir adım daha yaklaşır, zamanla kendisini onların arasında bulur. Emlek yöresi âşıkları arasında Kul Sabri[22] ve Veli’nin[23] hayatlarında böyle bir sahne ile karşılaşırız.

9. Diğer sebepler: Âşıklığa başlamakla ilgili olarak yukarıda sıraladığımız ve izahına çalıştığımız hususların yanında başka sebeplerin de var olduğu bir gerçektir. Bunları şöyle gruplandırabiliriz:

a) Sosyal hareketler ve bunun ruhi, fikri ve inanç bakımından kişiye etkileri: Coğrafi konum itibariyle Anadolu'nun ortasında yer alan Sivas, tarih boyu birçok olaylara şahit olmuştur. Olaylar, sosyal hareketler, kişileri olumlu veya olumsuz olarak doğrudan etkilemiştir. Halk ister istemez, bu olaylara kayıtsız kalmamış, gerek ruhi ve fikri, gerekse inanç bakımından bunların etkisinde kalmıştır. Topluma mesaj vermek isteyen şair meselelerini dile getirirken de sık sık şiirden istifade etmiştir.

b) İklim ve jeolojik yapının iktisadi yönden halkı güçsüz düşürmesinin doğurduğu olumsuz sonuçlar: Sivas’ta, işyerlerinin yetersizliği ve işsizlik, kış mevsiminin uzun sürmesi, yılda ancak bir defa mahsul alınması yöre halkının yoksullaşmasında rol oynayan en önemli sebeplerdir. Yetersiz ekonomik şartlardan dolayı, yıllardan beri il dışına sürekli göç olmaktadır. 1927-1935 yıllarında ‰ 34.1 olan nüfus artış hızının 1975-1980'lerde ‰ 2.3'e kadar düşmesi de bunun açık göstergesidir.

Sivas'ta iklim ve tabii yapı, halkı iktisadi yönden güçsüz düşürmüş, buna bağlı olarak da ortaya olumsuz bir tablo çıkmıştır. Yörede boş zamanın fazla oluşu ve bu yüzden kişinin oyalanabileceği nesneler araması, fakirlik, geçimsizlik, mahkumiyet, gurbete çıkma vs. gibi hususlar, kişilerin saza ve şiire yönelmesine yol açmıştır. Bu vesile ile sıkıntıdan kurtulmayı, teskin olmayı yeğleyenler zamanla işi ilerletir, şiir sayısını çoğaltır. Bazıları da şiirin yanı sıra saz çalmada ustalaşır. Gün gelir bu kişiler kendilerini âşıklar arasında bulur.

c) İnsanların fiziki yapısı: İnsanlar fiziki yapısı itibariyle birtakım özelliklere sahiptir. Güzellik-çirkinlik, uzunluk-kısalık, şişmanlık-zayıflık şeklinde tezahür eden bu özellikler, kişinin karakteristik yapısıyla doğrudan alâkalıdır. Herkes tarafından beğenilen güzel özellikler, kişiye övünç ve kıvanç verir.Kusurlar ve sakatlıklar ise, kişiyi komplekse sokar. Bu konuda kendisini ispat etmeye, üstün vasıflarını ortaya koymaya zorlar. Herkesin yapamıyacağı işleri başaran biri olarak görülmek ister. İyi bir duvar ustası veya marangoz, iyi bir koşucu veya güreşçi şeklinde kendisini ispatlamaya çalışır. Bu cümleden olarak, bedeni arızası olan kişilerin âşıklığa başlamalarını da tabii karşılamak gerekir. Sözgelişi, Karaözü köyünden olan ve iki gözü de görmeyen Işık bu sebeple şiire yönelmiştir.[24]. Bunun yanında yöre âşıklarından Veysel'in kör, Mehmet Çakmak’ın da ileri derecede gözlerinin bozuk olduğunu burada söylemek isteriz.

Gelenek içinde yetişen kişiler, sıraladığımız faktörler sebebiyle âşık olabilmektedirler. Ne var ki, aynı faktörlerden birinin, başka kişilerin yahut farklı bölgelerdeki kişilerin de âşık olmalarını gerektirmez. Bu, yukarıda sözünü ettiğimiz gibi, başta irsiyet veya şairlik istidadının var olmasıyla, yetişme tarzı, yetiştiği ortam ve çevredeki kabuller, olayların kişide doğuracağı etkilerin ve müşahadelerin olmasıyla mümkündür.


 

* I. Emlek Yöresi ve Çevresi Halk Ozanları Sempozyumu, Ankara / 16-17.5.1998.

[1] İbrahim Aslanoğlu: "Mustafa Özbek" Su 5 ( 1965) 52: 14.

[2] İbrahim Aslanoğlu: Âşık Veli -Hayatı ve Deyişleri. Ankara 1984.

[3] İbrahim Aslanoğlu: "Mihmanî" SF 1 (1973) 3: 17.

[4] İbrahim Aslanoğlu: SMS., s. 157.

[5] İbrahim Aslanoğlu: "İzzet Özbek" Su 5 (1965) 51: 17.

[6] Aslanoğlu 1984: 5.

[7] Aslanoğlu 1973: 17-18.

[8] Kültür Bakanlığı HAGEM Arş., No. YB. 86.0116.

[9] Aslanoğlu 1984: 3-5.

[10] İbrahim Aslanoğlu: "Veysel'i Yetiştiren Çevre Şairleri" SF 1(2973) 5: 16-19.

[11] Kültür Bakanlığı HAGEM Arş., No: YB. 86. 0122.

[12] İlhan Başgöz: Âşık Ali İzzet Özkan-Yaşamı Sanatı Şiirleri. Ankara 1979: 16.

[13] Ali Ekber Karakul: Hüyük-Mescit-Ortaköy ve Sivrialan Köyleri Âşıkları. Sivas 1994: 81, (Basılmamış Lisans Tezi).

[14] Karakul 1994: 83.

[15] Karakul 1994: 33-34.

[16] Mehmet Eröz: Türkiye'de Alevîlik-Bektaşîlik. İstanbul 1977: 96-146.

[17] İbrahim Aslanoğlu: "İzzet Özbek" Su 5 (1965) 51: 17.

[18] Emin Kuzucular: "Halil Soylu" SF 5 (1977) 55: 24.

[19] Cumhuriyet Üniversitesi TDE Bölümü Arş., Bant No. 3/A.

[20] Cumhuriyet Üniversitesi TDE Bölümü Arş., Bant No. 3/B.

[21] Kültür Bakanlığı HAGEM Arş., No. YB. 86.0116.

[22] İbrahim Aslanoğlu: SMS, s. 103-104. Refik Ahmet Sevengil: Çağımızın Halk Şairleri. İstanbul 1967: 69.

[23] Aslanoğlu 1984: 4.

[24] Sevengil 1967: 242-247.