ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ-TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ
Anasayfa | Makale Bilgi Sistemi | Konu Dizini Yazarlar DiziniKaynaklar Dizini | Makale-Yazar Listesi |  Makale Sayısı-Tarih Listesi | Güncel Türkoloji Kaynakçası

Atatürk Araştırmaları || Çukurova Araştırmaları || Halkbilim || Dilbilim || Halk Edebiyatı || Yeni Türk Dili || Eski Türk Dili
Yeni Türk Edebiyatı || Eski Türk Edebiyatı || Dil Sorunları || Genel || Tiyatro || Çağdaş Türk Lehçeleri

 

Güncel Türkçe Sözlük’te “kasap” Sözcükbirimi Üzerine Bir Derlem Araştırması

A Corpus Research on the Lexeme of “Butcher” in Güncel Türkçe Sözlük

Bülent ÖZKAN

Acta Turcica, sayı 2, Temmuz 2011, "Kültürümüzde Kasaplık"

Özet

Bu çalışmada derlem dilbilim (corpus linguistics) ilke ve yöntemleriyle oluşturulmuş
özel bir „araştırma derlemi’ üzerinden ‘kasap’ sözcükbiriminin Türkiye Türkçesindeki
görünümleri üzerinde durulacaktır. ‘kasap’ sözcükbirimi Güncel Türkçe Sözlük’te (GTS)
isim ve sıfat olarak etiketlenmiştir. Bu sözlükbirimsel tanımlıktan yola çıkılarak ‘araştırma
derlemi’nden söz konusu sözcükbirimin Türkiye Türkçesi Yazın Dili’ndeki kullanımları
belirlenecek ve derlem sorgusuna göre ‘kasap’ sözcükbirimi yeniden yapılandırılacaktır.

Çalışmada öncelikle söz konusu derlemden sözbirimleştirme
(lemmatizing/lemmatization) uygulamasıyla ‘kasap’ sözcükbiriminin tüm çekimleri (isim
çekim biçimleri) listelenecek, “kasap” sözcükbiriminin dizgesel nitelikleri ve bir isim olarak
“kasap” sözcükbiriminin dizgelerde tamlayan ve tamlanan ile birliktelik kullanımları ve
eşdizimliliği üzerinde durulacaktır.

Anahtar sözcükler: Sözlükbilim, “kasap” sözcükbirimi, Derlem dilbilim, Güncel
Türkçe Sözlük.

Abstract

In this study, we will focus on the lexeme of ‘butcher’s aspects in Turkey Turkish by
using a ‘research corpus’ which is complied with the principles and methods of corpus
linguistics. In Güncel Türkçe Sözlük “butcher” has been defined as ‘noun’ and ‘adjective’.

* Yrd. Doç. Dr., Mersin Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi.
ozkanbulent@gmail.com

Depending on these definitions the usages of the lexeme of “butcher” will be determined
basis of „research corpus’ in Turkey Turkish Literary Language and it will be reconstructed
according to the corpus queries.

In the study, firstly it will be listed the lemmatization of “butcher” by using the
„research corpus’, then it will be examined the systematic features, genitive and determination
features of it and also co-occurrence and collocation structures of the lexeme of “butcher”.

Key words: Lexicology, Lexeme of “butcher”, Corpus linguistics, Güncel Türkçe

Sözlük.

l.Giriş

Sözlükbilimin ilke ve yöntemleri açısından Türkiye Türkçesinin söz varlığını
barındıran GTS değerlendirildiğinde, madde başı ve içi açıklamalarda eksiklikler, sözlükbirim
tanıklarının yetersizliği ve birçok sözlükbirimin sözlükte tanıksız olarak yer alması, sözcük
türlerinin etiketlenmesindeki eksiklikler, sözlük malzemesinin gerçek zamanlı olmaması gibi
durumlarla karşılaşırız. Bu durumun nedeni Türkçe için henüz nitelikli, kapsamlı ve
standartlara uygun bir derlemin oluşturulamamış olmasıdır. Ayrıca sözlükbilim
çalışmalarımızın da derlem tabanlı uygulamaların sonuçlarını esas alan, sözlükbirimlerin ve
bu sözlükbirimlerin anlamsal sıklıklarının göz önüne alındığı, gerçek zamanlı, kullanıcı
temelli anlayıştan uzak olması diğer bir neden olarak gösterilebilir (Özkan, 2009).

Sözlükbilim çalışmalarında bir sözcükbirimin bir derlemden
sözlükbirimselleştirilmesinde bir takım ölçütler kullanılmaktadır. Bu ölçütleri şu şekilde
sıralamak mümkündür:

Sözcükbirimden türetmelerin yığınlanarak sözcükbirimlerin çekim listelerinin
oluşturulması, sözbirimleştirme (lemmatizing/lemmatization).

Madde başlarının söz varlığında (lexicon/vocabulary) sözcükbirimsel ve
anlambirimsel gerçekleşme sıklıklarının (frequency) belirlemesi.

Bağımlı dizinler (concordance) oluşturularak sözcükbirimlerin anlamsal ve dilbilgisel
niteliklerinin belirlenmesi.

Birliktelik kullanımlarının (co-occurrence) ve eşdizimli (collocation) yapıların
çıkarımı.

Yukarıda sıralanan sözlükbirimselleştirmede dilsel bileşenlerin tanılanması, tanılanan
bileşenlerin söz varlığında gerçekleşme sıklıklarının tespiti, bağımlı dizinlerin oluşturulması,
birliktelik kullanımları ve eşdizimli yapıların çıkarımı aşamaların toplamı, sözlükbilim
çalışmalarında sözlük girdilerinin seçiminde nitelikli ve geçerli verileri araştırmacılara
sunmaktadır.

Öte yandan, bir sözlüğün hazırlanmasında sözlük girdileri düzenlenirken
sözcükbirimle ilgili sözlükte yer alması gereken ana yapılandırmalar bugün için belirlidir. Bu
yapılandırmalar: yazımsallık (spelling), sesletim (pronunciation), çekimlenme biçimleri
(inflections), sözcük türü (word class), anlam/lar (senses), tanımlama (definition),
tanıklama (examples), kullanım (usage), diğer türetimler (run-ons) ve köken bilgisi
(etymology) vb. yapılandırmalardır (Jackson, 2002:26-27). Bunlardan hangi/lerinin sözlük
girdisinde yapılandırılacağı sözlükbilimcinin amacı doğrultusunda şekillenir. Bu
şekillenmenin temelinde ise derlemler yer alır.

Bu çalışmada “kasap” sözcükbirimi, bir sözlükbirim olarak, ölçünlü bir derleme
dayandırılarak yeniden yapılandırılmaya çalışılacaktır. Ayrıca bu çalışmayla ‘kasap’
sözcükbiriminin Türkiye Türkçesi Yazın Dili’ne ait bir derlemden tüm görünümleri
belirlenecek ve devam çalışmalarında ‘derlem’e dayalı bir sözlükbilim uygulaması ‘kasap’
sözcükbirimi üzerinden ortaya koyulacaktır.

2.Yöntem

Dil yapısı ve doğası gereği türlü bağlamlarda kullanılır ve sonsuz sayıda dizge
üretebilecek bir özellikle karşımıza çıkar. Bu açıdan dil,
evren olarak da adlandırılabilir.
Sonsuz sayıda bilgi üretebilen bu yapıyı, dili, betimlemek için onun tüm kullanımlarını
değerlendirmeye almak olanaksızdır. Bu nedenle dili en iyi şekilde örneklendirebilecek bir
araştırma evreni kurgulamak gerekir (Özkan, 2011). Bu çerçevede, üzerinde betimsel
yargılarda bulunabilmek için dilin tamamını dizge olarak ele almak yerine belirli bir kesitini
kendi içerisinde tutarlı bir bütün içerisinde değerlendirmek araştırma olanaklarının sınırını
oluşturmaktadır.

Çalışmada “Türkiye Türkçesinde Belirteçlerin Fiillerle Birliktelik Kullanımları ve
Eşdizimliliği”
başlıklı doktora çalışmasında1 araştırma evreni olarak kullanılan Türkçe
Derlem-V
de yer alan metin türlerinin belirli oranlarda arttırılmasıyla oluşturulmuş özel bir
„araştırma derlemi’ kullanılmıştır. Oluşturulan derlem 15 milyon (+/-) sözcükbirim
içermektedir. Zaman aralığı olarak 1923-2007 dönemi Türk Yazın Dili’ni kapsamaktadır.

Oluşturulan bu araştırma derleminde toplam 421 eser yer almaktadır. Eserlerden 18’i
dilsel çeşitliliği arttırmak amacıyla çeşitli türlerde antoloji niteliğinde eserlerden seçilmiştir.
Bu eserlerin dağılımı: 95’i roman; 7’si antoloji niteliğinde olmak üzere 68’i şiir; 3’ü antoloji
niteliğinde olmak üzere 44’ü deneme-eleştiri; 4’ü antoloji niteliğinde olmak üzere 49’u öykü;
1’i antoloji niteliğinde olmak üzere 35’i tiyatro; 21’i anı; 20’si inceleme-araştırma; 14’ü
mizah; 1’i antoloji niteliğinde olmak üzere 18’i sohbet-söyleşi-makale; 1’i antoloji niteliğinde
olmak üzere 10’u gezi; 1’i antoloji niteliğinde olmak üzere 4’ü mektup; 4’ü biyografi, 1’i
günlüktür. Ayrıca çeşitli türlerde (efsane, masal vb.) 30 eserle derlem zenginleştirilmiştir.

Tablo-1 Derlemde Yer Alan Tabakalar

TABAKALAR

DAĞILIM

%

1

Roman

96

22,802

2

Şiir

68

7*

16,152

3

Öykü

49

4*

11,638

4

Deneme-Eleştiri

44

3*

10,451

5

Tiyatro

35

1*

8,313

6

Anı

21

4,988

7

Inceleme-Araştırma

20

4,750

8

Sohbet-Söyleşi-Makale

18

1*

4,275

9

Mizah

14

3,325

10

Gezi

10

1*

2,375

11

Mektup

4

1*

0,950

12

Biyografi

4

0,950

13

Günlük

1

0,237

14

Çeşitli Türler

30

7,125

403

18*

TOPLAM

421

100

*Antoloji niteliğinde eserler

3.Uygulama

Türkiye Türkçesi söz varlığında “kasap” sözükbirimi 15 milyon (+/-) söz içeren bir
derlemden çeşitli yazılımlar aracılığıyla listelenmiştir. “kasap” sözükbiriminin kullanımları 15
milyon (+/-) söz içeren ve bu çalışmada „araştırma evreni’ olarak kullanılan söz konusu
derlem aracılığıyla belirlenmiştir.

Çalışmada öncelikle GTS’de var olan biçimiyle “kasap” sözcükbirimi ele alınmış
sözlükbilimsel yapılandırma ölçütlerine göre söz konusu sözcükbirim derlem sorgusundan
elde edilen bulgular doğrultusunda yeniden yapılandırılmıştır. Bu yapılandırma süreci “kasap”
sözcükbiriminin sözbirimleştirilmesi (lemmatizing/lemmatization), sözcük birim olarak
“kasap” sözcükbiriminin birleşik söz, atasözü ve deyim içerisinde kullanımları ve “kasap
sözcükbiriminin diğer derlem sorgu görünümleri (tamlayan-tamlanan, birliktelik kullanımları
ve eşdizimlilikleri) aşamalarından oluşmaktadır.

3.1. GTS’de madde başı olarak “kasap” sözcükbirimi

GTS’de genel ve sistematik bir yaklaşımla madde başı yapılandırmaları: sözcükbirim,
yazımsallık, genel sözcük türü etiketi, köken, madde içi tanımlık, tanıklar, sözcük türü
farklılığı, atasözü ve deyim, birleşik sözler
sırasını takip eder. Bu çerçevede “kasap”
sözcükbiriminin GTS’de var olan sorgu sonucu aşağıdaki gibidir (bk. Şekil 1 GTS’de “kasap”
Sözcükbirimi Sorgu Sonucu).

kasap
isim Arapça Sanft

1    . Sığır, koyun gibi sti yenecsk hayvanlan kessn veya dükkânında perakende
olarak satan kimse:

"Kasapla barışıp kendini benimsetince belki de yanında çalıştırırdı. M.
Uyguner.

2    . Et satılan dükkân.

3    . sıfat, mecaz Kan dökücü, hunhar.

Atasözü, deyim ve birleşik fiiller

kasaptaki ete soğan

kasap, yağı bol bulunca gerisini

doğranmaz

yağlar

Birleşik Sözler

kasaphane    kasap havası

Bu görünümleri bir derlemden denetlediğimizde ise aşağıdaki sonuçlara ulaşılır.

3.2.Derlem sorgusu sonucu “kasap” sözcükbiriminin çekimleri

“kasap” sözcükbiriminin özel ad olarak kullanımı dışında kalan çekimleri aşağıdaki
tabloda gösterilmiştir (Tablo-2 “kasap” Sözcükbiriminin Sözbirimleri).

Tablo-2 “kasap” Sözcükbiriminin Sözbirimleri

“kasap” Sözcükiriminin Sözbirimleri

Sıklık

%

kasap

130

39,0

kasaba

43

12,9

kasabı

26

7,8

kasaptan

24

7,2

kasaplar

23

6,9

kasabın

22

6,6

kasapta

11

3,3

kasapla

7

2,1

kasapların

7

2,1

kasaplara

5

1,5

kasapları

5

1,5

kasaptı

5

1,5

kasabının

4

1,2

kasaplardan

4

1,2

kasabına

2

0,6

kasaplarına

2

0,6

kasaplarını

2

0,6

kasapsınız

2

0,6

kasaptır

2

0,6

kasabım

1

0,3

kasabımızdan

1

0,3

kasabından

1

0,3

kasabını

1

0,3

kasaplarda

1

0,3

kasaplarından

1

0,3

kasapmış

1

0,3

Toplam

333

100

Tablo 2’de görüldüğü gibi “kasap” sözcükbiriminin yalın kullanımının sıklığı diğer
çekim biçimlerine oranla daha yoğundur. “kasap” sözcükbiriminin sıklığı yoğun diğer
çekimleri ise onun doğrudan fiillere bağlandıkları durum eklerini alan yapılardır.

Çalışmada yalın kullanımda “kasap” sözcükbiriminin madde başı olarak içlemine
baktığımızda ise aşağıdaki gibi bir madde başı örüntüsü ile karşılaşırız.

3.3.1 Sözcükbirim olarak “kasap”

Söz konusu sözcükbirimin derlem denetiminde anlamsal sıklık sırasının korunduğu
gözlemlenir. Bu haliyle tanımlıklar sözcük türü etiketleri ve anlam sıklığına göre sıralamalar
GTS’de yer aldığı biçimiyle bir sözlükbirim olarak ölçünlü bir yapı ortaya koymaktadır.

Derlem denetimi sonucu anlam sıralaması (bk. Tablo-3 “kasap” Sözcükbiriminin
Anlam Sıklık Tablosu).

Tablo-3 “kasap” Sözcükbiriminin Anlam Sıklık Tablosu

Anlam Sırası

Anlam

Anlam Sıklığı

1.Anlam

Sığır, koyun gibi eti yenecek hayvanları kesen
veya dükkânında perakende olarak satan kimse.

208

2.Anlam

Et satılan dükkân.

98

3.Anlam

Kan dökücü, hunhar.

27

Ancak GTS’de yer alan “kasap” madde başında yer alan tanık cümlelere baktığımızda
aynı ölçünlü yapıyı görememekteyiz. 1. anlam tanıklı olarak GTS’de yer alırken 2. ve 3.
anlamın sözlükte tanıksız olarak yer aldığı görülmektedir. Tersinden okunduğunda, yani
tanıklardan yola çıkıldığında, sözlükbilim çalışmalarında sözcük türü ve anlam gibi ana
yapılandırmaların kaynağını tanıklar oluşturmaktadır. Tanık/lar sözlüklerde ait oldukları
sözcükbirimin anlamını ve tür etiketini açıkça ortaya koyabilecek nitelikte olmak zorundadır.
Bu anlamda söz konusu tanımlara tanık eklemek gerekmektedir.

Derlem denetimi sonucunda elde edilen dizgelerden 2. anlam için: “Eti de bizim
kasaptan alırız.” R. Ilgaz;
3. anlam için: “Ulan kasap, ben seni adam etine doyuramadım?
derdi.” K. Tahir
tanıklarını ilgili anlamlara eklemek gerekmektedir.

Öte yandan sıfat olarak tanımlı 3. anlam için derlemden denetlenen 27 tanık içerisinde
“kasap” sözcükbiriminin yalın kullanımına rastlanılmamıştır. Derlem denetimi sonucunda 3.
anlamı
sıfat değil isim olarak etiketlemek gerekmektedir. Derlemden 3. anlamın
kullanımlarına baktığımızda “insan kasabı” kullanımının oldukça yaygın olduğu görülür:

“Kuzu kasabı, insan kasabı, beygir kasabı. ” (Kerim Korcan,Tatar Ramazan).

“Ağzına o Cengiz Hanın, sülalesinin de ağzına o insan kasabının!” (Yaşar Kemal,
Yusufçuk Yusuf).

“Bir adamı ortadan biçiyor, sonra gene yapıştırıyor... İnsan kasabını gelin görün!”
(G. Erkal, Bir Takım Azizlikler).

“Dördüncüde kalın bir ses, yanlışlık falan yok, insan kasaplarına mezbahalık
yapacak değiliz, dedi.”
(Y. Kemal, Yusufçuk Yusuf).

“İnsan kasabı Hitler, Almanya gibi uygar bir toplumu avucunun içine alma
becerisini gerçekleştiren adam, stratejisini şu sözlerle dile getiriyor...”
(V. Günyol, Gön Ola
Harman Ola).

“Yine Nobel Barış Ödülü'nün bütün dünyada "İnsan Kasabı” diye anılan İsrail
Başbakanı Menahem Begin'e verilmesi tepki yaratmıştır.”
(İ. Selçuk, Düşünüyorum Öyleyse
Vurun).

Derlemden denetlediğimiz 27 örnekten 9’u “insan kasabı” kullanımıyla, yine 27
örnekten 7’si “... kasabı”
(Harput Kasabı gibi bir yer adı ile) kullanımlarıyla yazın dilinde
yer almaktadır:

“HarputKasabı.” (Cemal Süreya, Bütün Şiirleri).

“Heydrich, 'Yahudi kasabı', Hitler'in Çekoslovakya'ya musallat ettiği belâ; gizli
mukavemet gruplarının onu öldürebilmesi, Gestapo'nun dayanılmaz baskısına rağmen,
'hürriyet cephesinin' gücünü koruduğuna işaret sayılıyor.”
(Attila İlhan, O Karanlıkta Biz).

“Bunun üzerine, "Sabra ve Şatila Kasabı" denen Savunma Bakanı Sharon
görevinden istifade etmek zorunda kaldı.”
(Fair Armaoğlu, 20. YY. Siyasi Tarihi).

Söz konusu sözcükbirimin derlemden derlenen kullanımlarının adlaştığı “Ulan kasap,
ben seni adam etine doyuramadım? derdi.” K. Tahir
ya da “insan” sözcüğüyle birlikte
“.yanlışlık falan yok, insan kasaplarına mezbahalık yapacak değiliz, dedi.” Y. Kemal gibi
kullanımlarla karşımıza çıktığını görmekteyiz. Bu veriler ışığında birleşik sözler olarak
derlem denetimi sonucu madde yapılandırmasına “insan kasabı” sözcükbirimini de eklemek
yerinde olacaktır.

3.3.2. Birleşik söz olarak “kasap” sözcükbirimi

GTS’de birleşik sözler içerisinde verilen “kasaphane isim, eskimiş (kasapha:ne):
Kesimevi, mezbaha, kanara.” sözcükbirimine derlemde sadece 1 kullanım örneğine
rastlanılmıştır:
“Konservelerden başka, çölün ortasında Londra kasaphanelerinin etlerinden
yedik.”
(Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı).

Öte yandan derlemde aynı kavram için kullanılan “kesimevi” sözcükbiriminin 1:
“Dağdaki keçi, bağdaki keçi, kesimevindeki keçi siz çıkın aradan o konuşan keçi gelsin
buraya başkası girmesin sıraya.”
(Güngör Dilmen, Toplu Oyunları), “mezbaha”
sözcükbirimimin
“Hulâsa, Boğaziçi'nde kömür deposu, Haliç'te mezbaha kadar ağır ve hazin
şeydir.”
(Ahmet Hamdi Tanpınar, Yaşadığım Gibi), “Sürü sahibi, sürekli şikâyetler
karşısında, mezbahaya götüreceği öküzlerden birini yakalamış.”
(Aziz Nesin, Memleketin
Birinde),
“Mezbahada keser güzelim hayvanları.” (Firuzan, Parasız Yatılı) gibi 31 kullanım
örneğine rastlanırken, “kanara” sözcükbiriminin kullanımına ise hiç rastlanmamıştır.

Bu veriler ışığında “kasap” sözcükbiriminin GTS’de yer alan birleşik söz “kasaphane”
sözcükbiriminin tanımlığında yer alan sıra
mezbaha ^ kesimevi ^ kanara olarak
değiştirilmelidir. Ayrıca ilgili madde başı açıklamasına tanık cümle de eklenmelidir. Öte
yandan “kasaphane” için verilen diğer sözlükbirim yapılandırmaları “isim ve eskimiş” ise
ölçünlü bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Diğer bir birleşik sözcük yapısı olan GTS’de yer alan “kasap havası isim: Marmara
Bölgesi'nde özellikle Trakya'da düğünlerde oynanan bir tür halk oyunu
.” sözcükbirimi için
derlem denetimi sonuçları ise şöyledir: “kasap havası” sözcükbirimine derlemde rastlanma
sıklığı 5’tir:

“Apostol, bulursak da bir kasap havası tuttururdu, bulamasak da. ” (Sait Faik
Abasıyanık, Havuz Başı/Son Kuşlar).

“Arkasından şen şakrak bir başkası ve nihayet Kasap Havası. ” (Tarık Buğra, Küçük

Ağa).

“Bir yanda laterna, çığırtma, flavta, lavta, bir yanda polka, kadril, kasap havası, bir
yanda mandolin, kitara. ”
(Salah Birsel, Boğaziçi Şıngır Mıngır).

“Kasap havasıyla kösnüme, alaturka vals, değişik değişik sayısız Komparsita
duyumuyla hep aynı küçük günler, küçük geceler...”
(Hulki Aktunç, Son İki Eylül).

“Yanaki'nin meyhanesinde kasap havasının biri bitiyor, biri başlıyordu. ” (Tarık
Buğra, Küçük Ağa).

Öte yandan “kasap havası” sözcükbirimi özel bir kullanım da olsa dizgesel değişimler
“kasap oyunu” biçiminde karşımıza çıkmaktadır:

“Kasap oyunu değil mi bu yaptığınız?” (Recep Bilginer, Toplu Oyunları-I).

“Köroğlu'nun kasap oyununu çalıyorum. ” (Recep Bilginer, Toplu Oyunları-I).

Bu çerçevede “kasap havası” birleşik ismi diğer dizgesel değişkeni olan “oyun”
sözcükbirim ile birlikte sözlükte yer almalıdır. Derlem denetimi sonucu “kasap havası/oyunu”
gibi bir yapılandırma karşımıza çıkmaktadır.

“kasap” sözcükbiriminin atasözü ve deyim olarak kullanımını açısından derlem
denetimi sonuçlarına baktığımızda GTS’de atasözü ve deyim yapılandırmasında karşımıza
çıkan
“kasaptaki ete soğan doğranmaz” ve “kasap, yağı bol bulunca gerisini yağlar”
kullanımlarına derlemde hiç rastlanmadığı gözlemlenmiştir.

Öte yandan, “Kasaba minnet edeceğime keser kendi etimi yerim” atasözünün dizgesel
değişimle
“Ben hacetimi keser yerim, kasaba minnet etmem ‘et’ diye!” (Fakir Baykurt,
Amerikan Sargısı) örneği yazın dilinde karşımıza çıkan bir kullanımdır.

Atasözleri ve deyimler sözcüğünde yer almasına karşın GTS’de madde başı atasözü ve
deyim yapılandırmasında yer almayan
“Koyun can derdinde, kasap yağ derdinde” ve
“Kasap et derdinde, koyun can derdinde” atasözünün yine dizgesel değişimle:

“Ala keçi can derdinde, kasap da yağ derdinde (Yaşar Kemal, Orta Direk).

“Ala keçi can derdinde, kasap yağ derdinde (Yaşar Kemal, Orta Direk).

“Ben can çekişerek ayakta kalmaya çalışırken, bin bir sıkıntı içinde, ‘koyun can
derdinde, kasap et derdinde ’ hesabı, Turan ile benim ardımdan oh oh oh çektiler.” (Mahmut
Makal, Bozkırdaki Kıvılcım).

“Kasap yağ derdinde ala keçi can derdinde (Yaşar Kemal, Yer Demir Gök Bakır).

“Şükrü Kaya’yla buluştuk; koyun can derdinde, kasap et; ben hüsn-ü hal kâğıdı
kovalıyorum, o Mustafa Kemal sonrasının hesaplarına dalmış: Müşir'in Almancı faşistliğine
karşı, bizim sol, onlarla tesanüt içinde olmalıymış...”
(Attila İlhan, O Karanlıkta Biz).

“YAŞLIKoyun can derdinde, kasap et bre Topal Ağa...” (Orhan Kemal, Bütün
Oyunları-I).

örneklerine rastlarız.

Derlem denetimi sonucunda “kasap” sözcükbiriminin atasözü ve deyim
yapılandırmasında
“Koyun can derdinde kasap et derdinde” ve “Ala keçi can derdinde,
kasap da yağ derdinde”
atasözlerinin de sözlükbirimsel yapılandırmada yer alması
gerekmektedir.

Tüm bu veriler ışığında “kasap” sözcükbirimimin derlem denetimi sonucu yeniden
yapılandırılmış biçimi aşağıdaki gibidir:

kasap -bı

isim, Arapça

1.Sığır, koyun gibi eti yenecek hayvanları kesen veya dükkânında perakende olarak satan
kimse. "Kasapla barışıp kendini benimsetince belki de yanında çalıştırırdı." M. Uyguner.

2.Et    satılan dükkân. “Eti de bizim kasaptan alırız. ” R. Ilgaz._

3.mecaz,    isim İnsan canına kıyan, kan dökücü, hunhar. “Ulan kasap, ben seni adam etine
doyuramadım? derdi.” K. Tahir._

Atasözü, deyim birleşik fiiller

Ala keçi can derdinde, kasap yağ derdinde.
Koyun can derdinde, kasap et derdinde.

Kasaptaki ete soğan doğranmaz._

Kasap, yağı bol bulunca gerisini yağlar.

Birleşik sözler

kasaphane | insan kasabı | kasap havası/oyunu

3.3.3.1.“kasap” sözcükbiriminden türetilen birleşik sözlerin derlem denetimi

kasaphane

_isim, eskimiş (kasapha:ne) Arapça + Farsça_

Mezbaha, kesimevi, kanara. “Konservelerden başka, çölün ortasında Londra
kasaphanelerinin etlerinden yedik.” F. R. Atay._

insan kasabı

_isim, Arapça + Arapça_

İnsan canına kıyan. “Dördüncüde kalın bir ses, yanlışlık falan yok, insan kasaplarına
mezbahalık yapacak değiliz, dedi.”
Y. Kemal.

kasap havası/oyunu

_isim, Arapça + Arapça_

Marmara Bölgesi'nde özellikle Trakya'da düğünlerde oynanan bir tür halk oyunu.
“Köroğlu'nun kasap oyununu çalıyorum.” R. Bilginer.

“Yanaki'nin meyhanesinde kasap havasının biri bitiyor, biri başlıyordu.” T. Buğra.

3.4. “kasap” sözcükbiriminin diğer derlem sorgu görünümleri

3.4.1. Özel adlarda “kasap” sözcükbiriminin kullanım görünümleri

“kasap” sözcükbirimi Türk yazın dilinde kişi adı, yer adı, unvan adı, soy/sülale adı
olarak kullanıldığını görürüz. Bu kullanımlardan unvan adı kullanımı hem dağılımsal hem de
genel sıklık olarak diğer kullanımlara göre daha yoğun karşımıza çıkmaktadır. Bunda
anlatının niteliği önemli bir etkendir. Unvan adının kullanımlarının daha çok roman, öykü ve
tiyatro metinlerinde sosyal statü belirleyicisi bir nitelikte kullanıldığı gözlemlenir. Örneğin
Kemal Tahir’in Yorgun Savaşçı, Memduh Şevket Esendal’m İhtiyar Çilingir, Cevat Fehmi
Başkut’un Oyunlar, Suat Derviş’in Fosforlu Cevriye, Muzaffer İzgü’nün Deliye Her Gün
Bayram, Nursel Duruel’in Genç Olmak, Gülten Akın’ın Toplu Oyunları, Coşkun Irmak’ın
Toplu Oyunlar
adlı eserlerinde bunu açıkça gözlemleyebilmekteyiz. Anlatı kahramanlarının
söz konusu unvanı aşağıdaki tabloda da takip edilebileceği gibi
“Kasap Osman, Kasap
İbrahim, Kasap Kadir, Kasap, Kasap Rasim, Kasap Ali, Kasap Zeki ”
gibi bir sosyal statüye
gönderme yapmaktadır.

Öte yandan “Teodor Kasap, Nesrin Kasap” gibi yazın dünyasından kişilerin adları
Doğan Hızlan,
Saklı Su; Mehmet Fuat, Her Yer Tiyatrodur; Ece Ayhan, Seçme Şiirler;
Cevdet Kudret'e Mektuplar; Bilge Karasu, Öteki Metinler adlı düşünsel nitelikli metinlerde
geçtiğini gözlemleriz. Bu durum yine anlatı türü ile doğrudan ilintili bir durum olarak
karşımıza çıkmaktadır.

Tablo-4 “kasap” Sözcükbiriminin Özel Ad Kullanımları

KULLANIM

KULLANIM ÖRNEĞİ

DAĞILIM

GENEL

SIKLIK

Unvan adı olarak

Kasap Osman (48)2, Kasap İbrahim (4)3,
Kasap Ali (3)4, Kasap (3)5, Kasap Rasim
(2)6, Kasap Şaban (2)7, Kasap Kadir (1)8,
Kasap Zeki (1)9

8

64

Kişi adı olarak

Teodor Kasap (5)10, Nesrin Kasap (2)11

2

7

Yer adı olarak

Taşkasap (5)12, Kasapyan Eczanesi (1),

2

6

Soy/sülale adı olarak

Kasaplar (3)13

1

3

TOPLAM

13

80

Yine “kasap” sözcükbirimini anlatı türlerinin niteliğine göre yer adı olarak Orhan
Kemal’in İstanbul’dan Çizgiler, Hasan Ali Yücel’in Geçtiğim Günlerden, Yahya Kemal’in
Siyasi Hikayeler, Reşat Ekrem Koçu ’nun Yeniçeriler, Salah Birsel’in Boğaziçi Şıngır Mıngır
gibi ‘anı’ türünde eserlerinde; öte yandan soy/sülale adı olarak kullanımlarını ise Binnur
Şener’in Düş Kurma Oyunu
adlı öyküsünde kahramanların sosyal statüsünü ifade eder
biçimde görürüz.

3.4.2. “kasap” sözcükbiriminin tamlayan-tamlanan yapılar açısından derlem sorgu
görünümleri
3.4.2.1.Tamlayan yapı olarak “kasap” sözcükbirimi

Tamlayan olarak “kasap” sözcükbiriminin derlem denetimi sonuçları aşağıdaki tabloda
verilmiştir. Tabloda görüldüğü gibi “kasap” sözcükbirimi genellikle tamlayan eki almaksızın
kullanılmaktadır. Öte yandan “kasaplar çarşısı” kullanımı kalıcı yer adı olarak karşımıza
çıkmaktadır (bk. Şekil-2).

askısı, bıçağı, borcu, buzdolabı, dükkânı,
çengeli, çırağı, eli, esnafı, hayvanı, kantarı,
kedileri, önlüğü, satırı, süngeri, tezgâhı


S-\

bıçağı, biri, borcu, çırağı, elbisesi, elleri, kızı,

kolları, önü, vitrini
\_
)

çarşısı


lambaları, perdeleri, ülkesi

Şekil-2 Tamlayan Olarak “kasap” Sözcükbirimi

“kasap” sözcükbirimini dizgelerde tamlayan yapı olarak görebildiğimiz gibi tamlanan
olarak da görebilmekteyiz. Ancak söz konusu sözcükbirimin tamlayan kullanımı tamlanan
olarak kullanımından daha yoğun olduğu gözlemlenir. Ayrıca tamlanan olarak “insan kasabı”
kullanımı birleşik söz olarak kabul edilebilir. Öte yandan “bir” ile öncelenen “kasap”
sözcükbirimi aşağıdaki tabloda da verildiği üzere sıfat tamlamalarında tamlanan olarak
kullanılmaktadır (bk. Şekil-3).

Beykoz'daki, çiğ et kokan (bir), elinde bıçak
tutan (bir), huzursuz (bir), kaba saba, kaçak,
köşedeki, Londralı, özel, pis, puşt, şehirdeki,
toptancı (bir), usta, yarı sersem (bir)



adam, domuz eti, eşek, Harput, insan,
mahallemizin, Sabra ve Şatila, Sırp, Yahudi

insan

Şekil-3 Tamlanan Olarak “kasap” Sözcükbirimi

3.4.3. “kasap” sözcükbiriminin birliktelik kullanımları ve eşdizimlilik görünümleri14

Tablo 5’ten anlaşılacağı üzere yazın dilimizde “kasap” sözcükbirimi belgisizlik
niteliği taşıyan “bir” sözcükbirimiyle öncelenmekte ve “dükkân” sözcükbirimi ile de eşdizimli
olarak kullanılmaktadır. Ayrıca aynı kavram dairesinde yer alabilecek “bakkal, manav” ve bir
konumlandırma olan “ön” sözcükbirimleri “kasap” sözcükbiriminin diğer birliktelik
kullanımları olarak karşımıza çıkmaktadır
(bk. Tablo-5 “kasap” Sözcükbiriminin Birliktelik
Kullanımları ve Eşdizimliliği).

Bu anlamda kasap sözcükbirim “dükkân” sözcükbirim ile eşdizimlidir.

1SOL

1 SAG

2 SAG

SÖZCÜK

SIKLIK

SÖZCÜK

SIKLIK

SÖZCÜK SIKLIK

bir

18

dükkanının

7

önünde 6

bakkal

14

dükkanı

4

ev 2

dükkanı

2

manav

4

önüne 2

manav

2

KASAP

gibi

3

yanında 2

bakkal

2

bir

2

değil

2

dükkanın

2

et

2

Sonuç

Bir dilin temel söz varlığını derlemek sözlük bilim çalışmalarının ana amaçlarındandır.
Bu amaç doğrultusunda sözcükbirimleri sözlükselleştirmek günümüz sözlükbilim
çalışmalarında geçerli ve güvenilir sözlükler oluşturmak derlem dilbilim paralelinde
çalışmalarla mümkün olabilmektedir.

Bu çerçevede çalışmada “kasap” sözcükbirimi bir sözlükbirim olarak yeniden
yapılandırılmıştır. Bu yapılandırma çalışmasında, “kasap” sözcükbiriminin var olan
sözlükbirim yapılandırması derlem sorgu sonuçlarıyla karşılaştırılmıştır. Kullanılan derlem
Türk Yazın Dili’ni örnekleyebilecek güçte tasarımlanmıştır. Bu anlamda ulaşılan sonuçlar en
azından sezgisel sözlükçülükten uzak, gerçek zamanlı ve ölçünlü sonuçlarla karşımızda
durmaktadır.

Derlem denetimi sonucu oluşan “kasap” sözcükbiriminin var olan yapılandırmasının
anlamlı bir biçimde yeniden oluşturulan yapılandırmadan farklılaştığı gözlemlenmiştir.
Gözlemlenen bu farklılaşmaları şu şekilde sıralayabiliriz:

GTS’de yer alan “kasap” sözcükbiriminin madde içi anlam sıralaması ölçünlü bir yapı
ortaya koymaktadır. Öte yandan tanıksız olarak yapılandırılan 2. ve 3. anlam için tanıklar
eklenmelidir.

GTS’de yer alan “kasap” sözcükbiriminin sözcük türü etiketlerinden 3. anlama ait
mecaz, sıfat etiketi mecaz, isim olarak değiştirilmelidir.

Derlem denetimi sonucunda “kasap” sözcükbiriminin atasözü ve deyim
yapılandırmasında
“Koyun can derdinde kasap et derdinde” ve “Ala keçi can derdinde,
kasap da yağ derdinde”
atasözleri de sözlükbirimsel yapılandırmada yerini almalıdır.

Derlem sorgu sonucuna göre “kasap” sözcükbiriminin madde içi yapılandırmasına
“insan kasabı” bileşik yapısını da eklemek gerekmektedir. Yine “kasaphane” birleşik
yapısının anlamında “Mezbaha, kesimevi, kanara” sıralaması ile düzenlenmelidir.

“kasap havası” birleşik ismi diğer dizgesel değişkeni olan “oyun” sözcükbirim ile
birlikte “kasap havası/oyunu” sözlükbirimi sözlükte yer almalıdır.

Diğer derlem sorgu görünümlerine baktığımızda ise;

“kasap” sözcükbirimi Türk yazın dilinde kişi adı, yer adı, unvan adı, soy/sülale adı
olarak kullanıldığını gözlemlenmektedir. Bu kullanımlardan unvan adı kullanımı hem
dağılımsal hem de genel sıklık olarak diğer kullanımlara göre daha yoğun karşımıza
çıkmaktadır. Bu durumun ortaya çıkmasında anlatının niteliği önemli bir etkendir.

“kasap” sözcükbiriminin tamlayan olarak kullanımı tamlanan olarak kullanımından
daha yoğun olduğu gözlemlenir.

“kasap” sözcükbirimi “dükkân” sözcükbirim ile eşdizimli iken “bakkal, manav”, “ön”,
“bir” sözcükbirimleriyle ise birliktelik kullanımına sahiptir.

Kaynaklar

Jackson, Howard, Lexicography: An Introduction, Routledge, 169-171., USA 2002.

Güncel Türkçe Sözlük: http://www.tdk.gov.tr/

Özkan, Bülent, Türkçe Derlem-1, Mersin Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi
Bölümü, Mersin 2007a, http://turkcederlem.mersin.edu.tr/td1/.

Özkan, Bülent, Türkiye Türkçesinde Belirteçlerin Fiillerle Birliktelik Kullanımları ve
Eşdizimliliği,
Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı
Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Adana 2007b.

Özkan, Bülent, “Türkiye Türkçesi Söz Varlığında Sıfatların Eşdizimliliği -Derlem Tabanlı Bir
Uygulama-” Tübitak-Sobag-109K104 nolu Ulusal Araştırma Projesi Tanıtım Sayfası
http://turkcederlem.mersin.edu.tr/ 2009.

Özkan, Bülent, “Türkçenin Öğretiminde Sıfatların Eşdizim Sözlüğü: Yöntem ve Uygulama”,
e-International Journal of Educational Research. Volume 1. No 2. Autumn 2010: 51¬
65.

Özkan, Bülent, “Türkiye Türkçesinde İkili Tekrarlar”, Turkish Studies - International
Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume
6/1, 1572-1594, Winter 2011.

118

1

Özkan, Bülent Türkiye Türkçesinde Belirteçlerin Fiillerle Birliktelik Kullanımları ve Eşdizimliliği, Çukurova
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi,
Adana 2007.

Şekil-1 GTS’de “kasap” Sözcükbirimi Sorgu Sonucu

Bu yapılandırmaya göre GTS’de “kasap” sözcükbirimi üç farklı anlamda ve sözcük
türü olarak iki farklı işlevle karşımıza çakır. Bu tanımlıklardan ikisi
isim biri ise mecaz
kullanımıyla
sıfat olarak etiketlenmiştir. Öte yandan atasözü ve deyim olarak “kasaptaki ete
soğan doğranmaz ’
ve ‘kasap, yağı bol bulunca gerisini yağlar ” kullanımları ve birleşik söz
olarak
kasaphane ve kasap havası sözcükbirimlerini görürüz.

2

   Kemal Tahir, Yorgun Savaşçı.

3

   Memduh Şevket Esendal, İhtiyar Çilingir.

4

   Memduh Şevket Esendal, İhtiyar Çilingir ve Cevat Fehmi Başkut, Oyunlar.

5

   Gülten Akın, Toplu Oyunları.

6

   Suat Derviş, Fosforlu Cevriye.

7

   Nursel Duruel, Genç Olmak.

8

   Muzaffer İzgü, Deliye Her Gün Bayram.

9

   Coşkun Irmak, Toplu Oyunlar.

10

   Doğan Hızlan, Saklı Su; Mehmet Fuat, Her Yer Tiyatrodur, Ece Ayhan, Seçme Şiirler, Cevdet Kudret'e Mektuplar.

11

   Bilge Karasu, Öteki Metinler, Enis Batur, Yazının Ucu.

12

   “Taşkasaplı Tulumbacı Haydar Ağa” örneğinde hem yer adı hem de unvan adı olarak kullanılmıştır. Öte yandan Orhan
Kemal,
İstanbul’dan Çizgiler, Hasan Âli Yücel, Geçtiğim Günlerden; Yahya Kemal, Siyasi Hikayeler, Reşat Ekrem Koçu,
Yeniçeriler, Salah Birsel, Boğaziçi Şıngır Mıngır eserlerinde “Taşkasap” yer adı olarak kullanılmıştır.

13

   “Gelenler kapılarını çalarken, Kasapların gelini de bulunup geldi. ” Binnur Şener, Düş Kurma Oyunu eserinde soy/sülale
adı olarak kullanılmıştır.

14

Eşdizimli yapıların çıkarımında concordance v3.2. metin analiz programı kullanılmıştır. Birliktelik kullanımı
ve eşdizimlilik kavramı için ayrıca
bk. Özkan, Bülent 2007b ve 2010.