Güney bölgemizin en önemli şehirlerinden birisi olan Adana,
tarihte pek çok olaya sahne olmuştur. 1909'dan başlayarak 5
Ocak 1922'ye kadar olan dönem, Adana'da çalkantılarla
geçmiştir. Ermenilerin çıkardıkları isyanlar, yaptıkları
katliamlar, Fransız işgali, Kaç-Kaç olayı Adanalıların acıyla
andıkları olaylardır. Ancak, Mustafa Kemal Paşa'nın başlattığı
Milli Mücadele hareketi bütün yurtta olduğu gibi Adana'da da
vücut bulmuş, Adanalılar da Kuva-yı Milliye saflarında yer
alarak işgalci Fransızlara ve Ermeni komitacılarına karşı
mücadeleye girişmişlerdir.
Eli silah tutan vatanperver her Adanalının katıldığı Milli
Mücadele grupları Türk Milletinden büyük destek görüyordu.
Savaşamayacak durumda olan yaşlı erkekler, çocuklar ve
kadınlar cephe gerisinde hizmet veriyorlar, durumu iyi olanlar
da maddi yardımda bulunuyorlardı. Çoğu zaman kadınlar da Milli
Kuvvetler safında savaşa katılıyorlardı. Kara Fatma adıyla
tanınan Adile Hanım Adana Cephesi'nde gösterdiği
kahramanlıklarla Türk kadınının vatanperverliğine iyi bir
örnektir.
Bu topyekûn mücadelede basın da yerini almıştı. Kuva-yı
Milliye'nin silah gücüne olduğu kadar kalem gücüne de ihtiyacı
vardı. Bu amaçla gazete çıkarılmağa başlanmıştı.
Milli Mücadele yıllarında yayımlanan gazetelere geçmeden önce
Adana'da yayıncılığın ne zaman başladığı ve Milli Mücadeleye
kadar olan dönemde Adana basını hakkında bilgi vermek
istiyorum.
Adana'da basın hayatı Tanzimat'ın ilanından sonra başlamış ve
bu dönemden sonra Adana'da gazeteler yayımlanır olmuştur.
İşgal dönemine kadar Adana'da on iki gazete yayımlanmıştır. Bu
gazetelerin büyük bir bölümü birkaç sayı çıkabilmiş daha sonra
ise kapanmak zorunda kalmıştır. İçlerinden bazıları ise etkili
yayınlar yapmışlardır.
Bu dönem içersinde en uzun süre yayınlanabilen gazete aynı
zamanda Adana'nın ilk gazetesi olan Seyhan'dır. Seyhan
gazetesi 5 Mart 1873'te haftalık olarak yayımlanmaya
başlamıştır. İlk birkaç sayısı dört sayfa olarak yayımlanan
gazetenin iki sayfası Ermenice idi. Ancak birkaç sayı sonra
Ermenice sayfalar kaldırılmış, gazete tamamıyla Türkçe olarak
yayımlanmaya başlanmıştır. II. Meşrutiyetin ilanından sonra
bir süre günlük olarak yayımlanmışsa da 1909' da kapanmıştır.
Seyhan gazetesi bir bakıma Adana İlinin resmi yayın organı
idi. II. Meşrutiyetin ilanına kadar başka gazete
yayımlanmadığı için bu dönemin ilk ve tek gazetesi olma
özelliğini taşımıştır1.
II. Meşrutiyetin ilanından sonra Adana'da yayımlanan diğer
gazeteler şunlardır:
İtidal, haftalık siyasi gazete olarak 1908 yılında
yayımlanmıştır. Gazete İttihat ve Terakki Cemiyetinin
taraftarlığını ve meşrutiyet yönetiminin savunuculuğunu
yapmıştır. 1909 Adana olayları sırasında yaptığı yayın üzerine
kapatılmıştır2.
Rehber-i İtidal, İttihat ve Terakki Cemiyeti taraftarlarının
yayımladığı İtidal gazetesine karşı yayımlanan bir gazetedir.
1909 yılında yayımlanmaya başlayan gazete aynı yıl kapanmak
mecburiyetinde kalmıştır. Bu gazeteyi yayımlayan Fanizade Ali
İlmi, daha sonra Fransızların Adana'yı işgal etmesi üzerine
Fransızların desteğiyle Ferda gazetesini yayımlamaya
başlayacaktır3.
Şimşek, Hürriyet ve İtilaf Fırkası taraftarı bir gazetedir.
1909 da yayımlanmış, 1910 yılında kapanmıştır. Gazeteyi
yayımlayan Harputizade Enver Bey'dir4.
Teceddüt, haftalık siyasi gazetedir. İttihat ve Terakki
Fırkası taraftarı idi. 1908 yılında yayımlanmaya başlamış
1910'da kapanmıştır. Gazeteyi Kethü-dazade İbrahim Bey
yayımlamaktaydı. Teceddüt, Milli Mücadeleden sonra l Mayıs
1923 tarihinde yeniden yayımlanmaya başlamışsa da l Temmuz
1924'te kapanmıştır5.
Yaşasın Ordu, haftalık siyasi gazetedir. Yüzbaşı Lütfı Bey
tarafından l Eylül 1908 tarihinde yayımlanmış, birkaç sayı
yayımlandıktan sonra aynı yıl kapatılmıştır6.
Anadolu, 1909 yılında yayımlanmaya başlamış, 1914 yılında
kapanmıştır. Süleyman Vahit bey tarafından yayımlanan haftalık
siyasi gazetedir7.
Çıngırak, 1909 yılında yayımlanmaya başlanmış, 1910 yılında
kapanmıştır. Teceddüt gazetesi sahibi Kethüdazade İbrahim Bey
tarafından yayımlanan bir karikatürlü mizah gazetesidir8.
Çukurova, 1909 yılında yayımlanmaya başlamış, dört sayı
çıktıktan sonra aynı yıl kapanmıştır. Haftalık siyasi
gazetedir; çıkaran Kamberzade Mahmut Bey'dir9.
Duman, 1909 yılında yayımlanmaya başlamış.
Ancak dört sayı yayımlanabilmiş, 1910 yılında kapanmıştır,
itidal gazetesi yazarlarından İsmail Safa Bey tarafından
yayımlanmıştır10.
İkaz, 1912'de Hafız Mahmut Efendi tarafından çıkarılmıştır.
Hafız Mahmut, işgal yıllarında Fransızlarla işbirliği yapmış
ve işgal kuvvetleri tarafından Adana Belediye Başkanlığı
görevine getirilmiştir. Fransızların Adana'dan çekilmesinden
sonra yurtdışına sürülmüştür11.
Hayat, 1914 yılında sadece cumartesi günleri yayımlanan bir
haftalık siyasi gazetedir. Mücavirzade Mustafa Emin Bey
tarafından yayımlanmıştır (Mücavirzade Mustafa Emin Bey,
Adana'da ilk özel basımevi kuran kişidir.) Bu gazete kesintili
olsa da 1918 yılına kadar yayın hayatını devam ettirmiştir.
Hayat Gazetesi Adana'nın işgale uğraması üzerine kapanmıştır.
Fakat işgal yıllarında Hayat Matbaası Adana ve Yeni Adana
gazetelerini yayımlamış, ancak bu gazeteleri işgal güçleri
tarafından kapatılıp, matbaaya da el konulmuştur. Hayat
Gazetesi Adana'nın kurtuluşundan sonra 15 Mart 1922'de yeniden
yayınlanmaya başlamıştır12.
Bu dönemi değerlendirdiğimizde 1873-1909 yıllan arasında
yayımlanan tek gazete Seyhan gazetesidir. II. Meşrutiyetin
ilanından sonra yayımlanan gazeteler pek uzun ömürlü
olmamıştır. Bu dönemdeki on iki gazeteden sadece ikisi Anadolu
ve Hayat gazetelerinin yayın hayatı diğerlerine göre daha uzun
sürelidir.
Bu dönemde yayımlanan gazeteler bir bakıma işgal yıllarında ve
daha sonra da Cumhuriyet döneminde yayımlanacak olan
gazetelere örnek teşkil etmişlerdir. Kurtuluş Savaşında
Adana'da Kuva-yı Mil-liye'nin yanında olan gazeteler
yayımlandığı gibi, karşısında olan gazeteler de
yayımlanmıştır.
Milli Mücadele karşıtı gazeteler dönemin en son teknikleriyle,
kaliteli kâğıtlara basılıyor ve Fransız uçaklarıyla havadan
şehre ve cephelere atılıyordu. İşgalcilerin desteklediği bu
gazetelere halk rağbet etmiyordu. Ferda, Adana Postası,
Rehber-i İtidal gibi işbirlikçi gazeteler, adeta Fransız
işgalcilerinin resmi yayın organı gibi görev yapıyorlardı.
Fransız Valisinin beyannameleri bu gazetelerde yayımlanıyordu.
Yine bu gazetelerde Mustafa Kemal Paşa ve Kuva-yı Milliye
aleyhinde akla hayale gelmeyecek iftiralarla dolu yazılar
çıkıyordu.
Adana, Adanaya Doğru, Yeni Adana gibi gazeteler ise her türlü
imkânsızlığa ve baskıya rağmen Kuva-yı Milliye'nin sözcülüğünü
yapmakta idiler. Bu gazeteler şehre gizli gizli sokuluyor,
mukaddes bir eser gibi okunuyordu. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i
Hukuk Cemiyeti'nin, T.B.M. Meclisi'nin beyannameleri bu
gazetelerde yayımlanıyordu. Milli kuvvetlerin elde ettiği
zaferler, düşmanın hizmetine ait haberler sevinçle,
işgalcilerin ve Ermeni komitacılarının katliamlarını anlatan
haberler de gözyaşlarıyla okunuyordu.
Bu gazetelerin yanı sıra Adana'da Ermeniler tarafından
Ermenice, Fransız işgal güçleri tarafından Fransızca olarak
yayımlanan gazeteler de vardır. Ermeni gazeteleri hayali bir
Ermenistan devletinin kurulması için yayın yapıyorlardı.
Asırlardır bir arada yaşadıkları Türkleri en büyük düşman
olarak gösterip Kilikya adını verdikleri bu bölgedeki Türk
varlığının sona ermesi için çalışıyorlardı. Türkler hedef
gösteriliyor, katliam çağrıları yapılıyordu.
Cephedeki savaşın yanı sıra gazeteler arasında da kıyasıya bir
savaş mevcuttu. Gazetelerde sık sık birbirlerini hedef alan
yazılar yayımlıyordu. İşgal yıllarında Millî Mücadele
taraftarı olan gazeteler şunlardır:
İşgalci güçlere karşı milli birliği korumak ve bölgenin düşman
işgalinden kurtarılmasını desteklemek amacıyla Adana adında
bir gazetenin çıkarılması kararlaştırılmıştı. Gazetenin
yayımlanması görevini genç öğretmenlerden Ahmet Remzi (daha
sonra Yüreğir soyadını almıştır) ile Adana'da ihtiyat subayı
olarak görevliyken burada terhis edilen aslen Yozgatlı
Ahaveynzade Avni üstlenirler. Resmi başvurunun yapılarak
gazete yayımlama imtiyazının alınmasından sonra 25 Birinci
Kânun 1918 tarihinde Adana gazetesinin ilk sayısı yayımlanır.
Gazete Mücavir-za-de Mustafa Emin Bey'in Hayat Matbaası'nda
dizilip basılıyordu. Üç sayı çıkan Adana gazetesi Fransız
işgal güçleri tarafından, Milli Mücadele'yi destekleyen
yazılarından dolayı kapatılır13.
Adana gazetesinin üç sayı çıktıktan sonra kapatılması üzerine
Ahmet Remzi ve Avni Beyler Yeni Adana adında yeni bir gazete
çıkarmak isterler. Uzun uğraşıları sonunda valilikten Yeni
Adana gazetesi için izin alırlar. Böylece Yeni Adana, Adana
gazetesinin kaldığı yerden yayına devam etmeye başlarlar.
Gazete yine Mücavir-zade Mustafa Emin Beyin Hayat Matbaası'nda
basılmaktadır14.
Yeni Adana gazetesinin sekizinci sayısında Avni Bey "Kanuna
Hürmet" başlığı ile bir başyazı yayımlar. Avni Bey bu
yazısında kanuna saygı gösterilmesini basma müdahalelerde
bulunulmamasını, gazetelerin kapatılmaması gerektiğini yazar.
Bunun üzerine işgal güçleri Hayat Matbaasını basarak, gazete
koleksiyonlarına belgelere ve matbaa makinelerine el koyarlar.
Bu döneme Yeni Adana gazetesinin birinci dönemi demek doğru
olur. Çünkü gazeteyi kuran Ahmet Remzi Bey gazete
kapatıldıktan sonra bir müddet Adana'yı terk ederek Kayseri'ye
gitmiştir. Kayseri'de Adana Müdafaa-i Hukuk Cemiyetini kuran
Ahmet Remzi Bey bir yandan da Yeni Adana gazetesinin yayınını
devam ettirmenin yollarını arıyordu. Kayseri'de Mazlum Rasim
Bey'le birlikte Adana'ya Doğru adıyla bir gazete çıkarmaya
başladılar.
Adana'ya Doğru gazetesinin amacı dikkatleri Ada-na'daki
cinayetlere ve kötülüklere çevirmekti. Gazete de ayrıca
Heyet-i Temsiliye kararları da yer almaktaydı. Adana Müdafaa-i
Hukuk Cemiyeti'nin merkezi Kayseri'den Niğde'ye taşınınca
Adana'ya Doğru gazetesinin de yayın hayatı son buldu15.
Ahmet Remzi Bey Yeni Adana gazetesini yeniden çıkartmak
istiyordu. Pozantı'da Yeni Adana 'nın tekrar çıkarılması
kararlaştırılır. 25 Temmuz 1336'da (1920) de Yeni Adana'nm 9.
sayısı yayınlanır. Böylece Yeni Adana'nm ikinci yayın dönemi
başlamış olur.
Yeni Adana sadece güney cephesine ait haberleri vermekle
kalmamış aynı zamanda bütün cephelere ait haberleri de
duyurmaya çalışmıştır. Gazi Mustafa Kemal Paşa'mn beyanatları,
Meclisteki konuşmaları ve telgrafları Yeni Adana sayesinde
Çukurova halkına ulaşmıştır.
Yeni Adana gazetesi, Çukurova bölgesinde Milli Mücadele'nin
sesi olmuş ve bu görevi layıkıyla yerine getirmiştir. Gazete
Pozantı'da yayımlandığı yıllarda her ne kadar "Nüshası 5
kuruştur" yazısıyla çıkmışsa da asla para ile satılmamış,
halka bedava dağıtılmış, cephelere gönderilmiştir.
Gazetenin 80. sayısında yer alan duyuru ile Yeni Adana
gazetesi artık günlük olarak yayımlanmaya başlanır. Yeni Adana
gazetesi Adana'nm kurtuluşu ile 198. sayısından itibaren
Adana'da yayımlanmaya başlanmıştır. Gazete halen Adana'da
Ahmet Remzi Yüreğir'in oğlu Çetin Remzi Yüreğir yönetiminde
yayınına devam etmektedir.
Tan Yeri, Ermeni ve Fransız aleyhtarı haftalık siyasi
gazetedir. Fransızların Adana'da yayımlanmaya başlayan Yeni
Adana gazetesini kapatması üzerine o sıralarda 19 yaşında bir
genç olan İhsan Altay (Orhun) Tan Yeri adında bir gazete
çıkarmaya başlamıştır. 1919 yılında yayımlanan gazetenin ancak
üç sayısı çıkabilmiştir16.
Milli Mücadele karşıtı gazeteleri 3 grupta toplayabiliriz.
Birinci grup Türkler tarafından yayımlananlardır. Bunların
başında Ferda gazetesi gelmektedir. Bu gazete Fani-zade Ali
İlmi tarafından 1. Aralık 1918'de Adana'da yayımlanmaya
başlamıştır. İşgalin başlamasıyla birlikte Ferda gazetesi
işgalci yöneticilerin tebliğlerini, çeşitli konulardaki
beyanatlarını yazmıştır17.
Ferda gazetesi Ali llmi'nin çıkardığı ilk gazete değildir. 2.
Meşrutiyetten sonra Rehber-i İtidal adıyla bir gazete çıkarmış
fakat bu gazete uzun ömürlü olmamıştı. Ferda gazetesi Ankara
Antlaşmasından sonra Milli Mücadelenin başarıya ulaşacağını
anlayınca hemen yayınını değiştirmiş ve Milli Mücadele lehinde
yazılar yazmaya başlamıştır. Ancak, o kadar ihanetin birkaç
yazıyla bağışlanmayacağı kesindi. Durumu anlayan Ali İlmi her
şeyini bırakarak Ada-na'yı terk etmiştir.
Ali İlmi'nin kurduğu Rehber-i İtidal gazetesi işgal sırasında
İstanbulluzade Ziya tarafından yeniden yayımlanmıştır. İşgal
yıllarında yayımlanan Rehber-i İtidal gazetesinin bir nüshası
bile günümüze ulaşmamıştır. Ancak bu gazetenin yayımlandığını
Yeni Adana gazetesinin 36. sayısında verdiği bir haberden
öğreniyoruz18.
Adana Postası gazetesi Giritli İlhami tarafından Adana'da
çıkarılan ve Kuva-yı Milliye'ye karşı yayın yapan bir günlük
gazetedir. Fransızlar Adana'yı terk etmeden kısa bir süre önce
Adana Postası gazetesi kendiliğinden kapanmış ve sahibi İlhami
de Fransızlar tarafından Suriye'de görevlendirilmiştir.
Rehber gazetesi, Selanikli Ata Derviş tarafından yayımlanmış
olan haftalık siyasi gazetedir. Fransız işgal yönetiminin
parası ve desteği ile yayımlanmıştır19.
İkinci gruptaki gazeteler Ermeniler tarafından yayımlanan
gazetelerdir.
Adana'da Türklerin yanı sıra Milli Mücadele aleyhine Ermeniler
de gazete çıkarıyordu. İşgal yıllarında Ermeniler tarafından
çıkarılan gazeteler şunlardır:
Toros, Kilikya, Hayistan, Azadamard, Adana, Davros, Haygagan
Tsayn, Art, Sakank, Ararat, Nor Aşharn, Kilikya Surhantay, Nor
Serunt. Bu gazetelerin hepsi 1921 yılında kapanmıştır.
Bunlardan sadece Adana adıyla yayımlanan gazete Ermeni
harfleriyle Türkçe olarak yayımlanıyordu. Diğerleri ise
Ermenice olarak çıkıyordu20.
Üçüncü gruptaki gazeteler ise Fransızlar tarafından
yayımlananlardır:
Fransız işgal güçleri Adana'da bulundukları yıllarda işgali
haklı göstermek, elde ettikleri başarıları duyurarak askerleri
arasında maneviyatı güçlendirmek amacıyla iki gazete
yayınlamışlardır.
Fransızlar bu gazetelerini zorla el koydukları Mü-cavirzade
Mustafa Emin Bey'in Hayat Matbaası'nda basmışlardır. Bu
matbaada gazetelerin yanı sıra işgal komutanlığının
bildirileri ve duyuruları da basılmıştır.
Türk milleti, Kurtuluş Savaşını topyekûn bir mücadele sonucu
kazanmıştır. Askerlerin yanı sıra yaşlı, genç, kadın, çocuk
herkes vatan savunmasına koşmuştur. Vatansever Türk basını da
bu mücadelede yerini almış ve bütün imkânsızlıklara,
güçlüklere rağmen görevini yapmıştır. Bu değerli insanları
rahmet ve saygıyla anıyoruz.
NOTLAR
1 Yurt Ansiklopedisi, C. l, İstanbul 1982, s. 165.
2 Ahmet Remzi Yüreğir "Hatıralar", 1934, Tefrika 17.
3 İsmail Tevfik (Okday), Adana Vilayeti Matbuatı, Ankara,
1932, s. 24.
4 A.g.e., s. 26.
5 A.g.e., s. 27.
6 A.g.e., s. 29.
7 A.g.e., s. 17.
8 A.g.e., s. 18.
9 A.g.e., s. 19.
10 A.g.e., s. 19.
11 Yurt Ansiklopedisi C. I, s. 165.
12 İsmail Tevfik (Okday), a.g.e., s. 21-22.
13 Yüreğir, "Hatıralar", Tefrika no: 40.
14 A.g.m., Tefrika no: 42.
15 Ömer Sami Coşar, Milli Mücadele Basını, İstanbul, s. 68.
16 İsmail Tevfik (Okday), a.g.e., s. 27.
17 Damar Arıkoğlu, Hatıralarım, İstanbul, 1961, s. 172.
18 Yeni Adana, l Kânunuevvel 1920, s. 36.
19 Yurt Ansiklopedisi, C. I, s. 165.
20 İsmail Tevfik (Okday), a.g.e., s. 17-29.
KAYNAKÇA
Gülseren Akalın, Milli Mücadele'de Adana Basım, Hacettepe
Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü
Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1990.
İsmail Arar, Kurtuluş Savaşının Ünlü Gazeteleri, Kitap
Belleten, Yıl l, No. 2, İstanbul, 1960-1961.
Damar Arıkoğlu, Hatıralarım, İstanbul, 1961.
İsmail Tevfik (Okday), Adana Vilayeti Matbuatı, Ankara, 1932.
A. Remzi Yüreğir, "İşgal Zulüm Fecaat Esaret Karşısında Türk
Çocuklarının Gösterdikleri Fedakârlıklar", Yeni Adana, Adana,
1953.
A. Remzi Yüreğir, "Millî Mücadele Hatıraları", Yeni Adana,
(25.12.1942-18.10.1944 tarihleri arasında tefrika edilmiştir.
Tefrika sayısı 538'dir.
A. Remzi Yüreğir, "Millî Mücadelede Çukurova", Yeni Adana,
(25.12.1952-13.10.1953 tarihleri arasında tefrika edilmiştir.
Tefrika sayısı 240'tır).
A. Remzi Yüreğir, "Millî Mücadelede Çukurova II", Yeni Adana,
(29.10.1953'te başlayan ve 20 tefrika süren hatıralar).
Remzi Yüreğir, "Millî Mücadelede Çukurova III", Yeni Adana,
(5.1.1954'te başlayan ve 127 tefrika süren hatıralar).
