Adana'da Bilmece Sorma Geleneği

Prof. Dr. Erman Artun
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi.

        Bilmece sorma; çağlar boyu halk kültürünün deneyimleri sonucu biçimlenerek günümüzdeki şeklini almış, belirli kuralları olan, kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze gelmiş bir gelenektir. Bilmecelerde toplumun düşünce yapısını, ortak beğeni ve kültürünün yansımasını görüyoruz.

        Bilmeceler, kendilerine özgü bir usul ve gelenek içinde sorulur. Diğer halk kültürü ürünleri gibi toplumun, temel taşlarından olan değerleri, dinamikleri belirlemekte önemli rol oynar. Ayrıca bilmecelerde sorulduğu yöre insanının dünyaya bakışı ve estetik modelleri görülür.

Bilmece sorma geleneğinin oluşmasında, şekillenmesinde geçmişten günümüze gelen tarihi ve kültürel miras belirleyicidir. Her geçen gün unutulmağa¸kültür alışverişiyle gelenek dışı biçim almağa başlayan bilmece sorma geleneği halkın belleğinden silinmeden her yörede derlenerek bir kültür varlığı olarak gelecek kuşaklara aktarılmalıdır.

Bilmeceler, sözlü halk edebiyatı ürünlerindendir. Kaynaklarda çeşitli tanımlarına rastlıyoruz. Birkaçını sıralayalım. Her toplumda hoşça zaman geçirmek amacının doğurduğu yaygın bir zeka ve söz oyunu[1]. Bilerek karışık hale getirilmiş ya da çift anlamlı olarak sorulmuş bir cevap gerektiren soru[2]. Bir şeyin adını söylemeden, bazı nitelikleri verilerek ne olduğunu sorma[3]. Tabiat öğeleriyle bunlara bağlı olayları canlıları, eşyayı, soyut, somut kavramları, dini konu ve motifleri vb. kapalı bir şekilde ilgi ve çağrışımlarla bulmayı hedef alan kalıp sözlerdir[4]. 

İlk bilmece örneklerini Kıpçak sahasının 14.yy. ait en önemli eserlerinden biri olan Codex Cumanicus’ta görüyoruz[5]. Kaşgarlı Mahmut’un “Divanü Lügat-it Türk” adlı eserinde bilmece karşılığı olarak bir kaç kelime verilmiştir. Örnek metin gösterilmediği için o dönem bilmeceleri hakkında bilgi sahibi olamıyoruz[6]. Anadolu ve Türklük coğrafyasında bilmece “bilmece, masal, mesel, hikaye, metel, bulmaca, söz, dele, fıcık, gazelleme, tapmaca, tappaca, tabzu, topollar, tapkır, tavısak, matal, cumbak, yumak vb.” adlarını almıştır[7]. Bilmeceler söyleniş özellikleri[8] ve biçim yönünden[9] tasnif edilmiştir.

Bilmecelerin kökeni bazı araştırmacılara göre mitolojilere kadar uzanır[10]. Bilmeceler eski zamanlarda muhtemelen taşıdıkları ritüel niteliği gösteren bir çok kalıntı ve izleri korumuştur. Tietze bir bilmecede şamanist tabiat tanrılarının izlerini bulur[11].

Halk bilmecelerinin sözlü ve yazılı olmak üzere iki kaynağı vardır. Sözlü kaynak halkın ruhu ve hayal dünyasıdır.

Bilmeceler geleneğe, zamana yere ve yaşama biçimlerine bağlı olarak sözlü kaynaktan beslenirler. Bilmecelerin yazılı kaynakları ise eski sözlükler, cönkler, mecmualar, bilmece kitapları, tarihler, seyahatnameler vb. dır[12].

Bilmeceler, diğer anonim ürünler gibi başlangıçta bir birey tarafından yaratılır. Ancak halk tarafından söylenmeğe başlandığında ortak kültürle beslenerek anonim hale gelir[13]. Bilmecelerde sorular hem biçim hem de deyişleriyle özenilerek meydana gelmiş, özleştirilmiş söz yaratmalarıdır. Bilmecelerdeki anlatım şiire özgü çağrışımla bezenir. Bu nedenle onlar bozulmadan saklanmalıdır[14]. Bilmece söylemek, kültürün belirlediği bazı tanımları kullanarak, yine kültürün belirlediği bazı kurallara göre oluşturulur. Bilmeceler fonksiyonları, yapısı, üslupları, aktarılmaları ve kaynakları yönünden araştırma konusu yapılır[15].

Bilmeceler manzum mensur anonim ürünler ve aşıkların yarattıkları muamma ve lugaz bilmeceler olmak üzere iki koldan incelenir[16]. Aşıklar divan edebiyatına özgü bir tür bilmece olan muamma ve lugaz yapmışlardır. Muammalar cevabı Allah’ın sıfatlarından biri ya da bir insan adı olan manzum bilmecelerdir. Muammayı çözmek ve düzenlemek için çeşitli kurallar vardır. Bu kurallarla meydana getirilen harfler toplanır, ad bulunarak muamma çözülür[17]. Lugaz, herhangi bir nesnenin ya da varlığın özellikleri anlatılarak yazılan manzum bilmecelerdir. Muamma ve lugaz, halk edebiyatına mal olmuş ve bir aşık tarafından lugazlaştırılmış anonim bilmeceler de ilgi görmüşlerdir[18]. Bilmecelerin kendisine özgü sorulma yöntemi ve sorulma geleneği vardır. Bilmeceler bireysel ya da iki gruba ayrılarak sorulur. Cevap bilinmezse ipuçları elde etmek için sorular sorulur. Bazen ipuçları pazarlıkla verilir. Bu genellikle ipucu için büyük bir şehrin istenmesidir. Bilmece çözümünde benzerlik ve zıtlıktan hareket edilir[19]. Türk halkının yaşamında bilmecelerin önemli yeri ve görevleri vardır. Bazı yörelerde düğünlerde bayrak çekmek adeti vardır. Kız almağa giden kafilenin önündeki bayraktar bilmecelerle sınanır. Kız ve erkek tarafının bayraktarları karşılıklı bilmece sorarak yarışırlar. Bilmeceyi bilemeyen bayraktar bayrağı diğer tarafa teslim eder[20]. Tarikata girerken, bilgi ölçmek için bilmecelerden yararlanıldığı biliniyor. Ayrıca bir yabancının tarikatı bilmecelerle anlaşılırdı[21].

Bilmecelerin eski çağlardan bu yana işlevlerinin olduğunu görüyoruz. Bilmeceyi çözemeyen cezalandırılır[22]. Aşık tarzı şiir geleneğinde fasıllarda aşıklar bilmecelerle yarışırlar. Yenilen mat olur, sazı teslim eder[23].

Masallar ve halk hikayelerinde kahramanlar bilmecelere cevap vererek ölümden kurtulur, sevdiğine kavuşur, büyük mevkiler elde eder[24]. İmeceyle iş yapanların sordukları bilmecelerle işi kolay kılma işlevi kazanır. Kabadayıların, düğünlerde köyler arası sorulan bilmecelerde öne çıkma ögesi vardır.

Tarikatlarda, tarikata yeni girenlere sorulan bilmecelerle onlara tarikat gelenek ve ilkeleri öğretilirdi. Bilmeceler bu yönleriyle eğitim işlevlidir[25].

Bilmece sorma geleneğinde, bilmece soranla, sorulan yer, kişi arasında uyum çok önemlidir. Dinleyiciler ve bilmece sorulan topluluğun durumu, ortamı bilmece soranları etkiler.

Bilmeceler uygun ortam, yaş grubu, kültür düzeyi, inanç yapısı vb. durumlar göz önüne alınarak seçilir. Usta bilmece sorucular dinleyicileri bilmecenin gizemli dünyasına sokarlar. Bilmece sorarken ortamı bozanlar, gürültü edenler uyarılır. Bilmecelerin cinsi söylendiği toplumun kabullerine göre belirlenir. Topluluğun kadın, erkek karışık olmasına göre bilmeceler belirlenir.

Türkiye bilmece sorma geleneğiyle ilgili araştırmalardan bilmeceler hakkında bilgi ediniyoruz[26].

 ADANA’DA BİLMECE SORMA GELENEĞİ

 Adana’da bilmece sorma geleneği, 1960’lı yıllardan sonra eskiye oranla önemini kaybetse de yaygın bir şekilde sürmektedir.

Adana’da bilmeceler kızlar, kadınlar erkekler arasında, uzun kış gecelerinde, akşam sohbetlerinde, çeşitli eğlence toplantılarında, evlenme, sünnet törenlerinde, bulgur çekme, yufka açma zamanlarında, hasat sonrası imece toplantılarında, iş toplantılarında aile arkadaş toplantılarında sorulmakta, isteyen herkes tarafından cevaplandırılmaktadır (K.7), (K.9), (K.8), (K.6), (K.16), (K.14), (K.1), (K.30). Bilmeceler genellikle boş zamanlarda, neşeli ortamda, hoşça vakit geçirmek için şakacı olarak nitelenen kişiler tarafından sorulur (K.4), (K.10), (K.21), (K.24)., (K.25), (K.22). Bilmeceler her zaman, her uygun ortamda sorulur.

Toplantılarda bilmeceleri büyükler sorar küçükler cevaplandırır. Bilmece için özel toplantılar yapılmaz, yeri geldikçe sorulur. Yaşama biçimi bilmece sorma ortamlarını yaratır (K.26), (K.5), (K.9), (K.2).

Adana yöresinde iyi bilmece sorup düzenleyenlere BİLMECECİ (K.7), (K.25), LAF USTASI (K.26), BİLMECE USTASI (K.3), (K.8), (K.12), TAKLİTÇİ (K.5) adı verilir. Kaynak kişilerin bir bölümü de bilmececilere özel bir ad verilmediğini söylüyorlar (K.32), (K.14), (K.12), (K.8), (K.20), (K.24), (K.31) karşılıklı söylenilen bilmecelere KARŞILIKLI DEYİŞ (K.2), ATIŞMA (K.15), (K.26), KARŞILIKLI ATIŞMA (K.10), KARŞILAŞMA (K.13), KARŞILIKLI BİLMECE (K.31), YARIŞMA (K.16), KARŞI BERİ (K.9) adı verilir.

Adana’da bilmeceler yaşlılardan, bilmece söyleyen bilmececilerden öğreniliyor. Eskiden bilmece hazırlayanlar varmış, son yıllarda kalmamış (K.7), (K.32). Bu kültür mirası kuşaktan kuşağa aktarılır. Eskiden bilmece sormasıyla tanınan kişiler varmış. Toplantılarda öncelikle onlardan bilmece sormasıyla beklenirmiş (K.28), (K.31). Günümüzde çevredeki herkesten bilmece öğreniliyor. Gençler kendi aralarında bilmece üretiyorlar. Son yıllarda kitaptan öğrenilen bilmeceler de önemli yer tutuyor (K.23), (K.10), (K.17), (K.1), (K.2), (K.3), (K.4), (K.5).

Özel bir bilmece sorma toplantısı yapılmaz. Bilmecelerin sorulduğu belirli bir zaman yoktur. Her zaman sorulabilir. Bilmece kaynak kişilere göre genellikle kış geceleri toplantıları, kına, imece toplantıları ve yazın iş zamanı işi kolay kılma amaçlı toplantılarda sorulur (K.1), (K.4), (K.2), (K.3), (K.5), (K.6), (K.8), (K.26), (K.11), (K.12). Kaynak kişiler bilmecelerin söylendikleri ortamları çoktan aza şu şekilde sıralıyorlar: Gece eğlence ve toplantıları, bulgur çekme, yufka açma gibi yardımlaşma toplantıları, hıdrellez, nevruz, evlenme ve sünnet törenleri vb. (K.1), (K.4), (K.5), (K.7), (K.32), (K.14), (K.15, (K.10), (K.11).

Bilmeceler genellikle hangi yaş gruplarında en çok sorulur sorusunun cevabı ise şöyle sıralanıyor; her yaş grubu, 35 yaş ve altı genç kesim, 35 yaş ve 45 yaş arası orta yaşlılar (K.21), (K.3), (K.14), (K.12), (K.23), (K.15), (K.7), (K.17), (K.25), (K.18).

Adana yöresinde günümüzde de sohbet toplantıları yapılmaktadır. Bu toplantılar kadınların ve erkeklerin ayrı yerlerde veya birlikte toplanmalarıyla gerçekleşir. Bu toplantılar çevredeki evlere ve sevilen kişilere okuyucu ile çağrılarak duyurulur (K.7).

Genellikle özel davet ve duyuru olmadan toplanılır. Çağrı ziyaret isteğinin duyurulması veya kulaktan kulağa bir evde toplanılacağının bildirilmesi üzerine gerçekleşir (K.3), (K.6), (K.5). Eskiden Adana’da kadınlı erkekli sabaha kadar süren SEHRE (SAHRA) adı verilen akşam toplantıları çok yaygınmış. Günümüzde nadiren düzenleniyor. Bu toplantılarda çalınıp, söylenir, yenilir içilir. Mani atışması yapılır. Bilmeceler sorulur (K.27), (K.31), (K.29), (K.1), (K.2). Bu toplantılarda toplantı yapma nedenine, toplanılan evin ekonomik düzeyine, mevsimin yiyeceklerine, yaş gruplarına göre çeşitli ikramlarda bulunur. Bunları kaynak kişiler şöyle sıralıyorlar; çay, sıkma, börek, kuru üzüm, fıstık, ceviz, şerbet, çerez, kavurga, nar ekşisi, pestil, bastık, limonata, ayran, patlamış darı (mısır), meyve, leblebi, şeker sucuğu, lokum, bisküvi, ıhlamur, dağ çayı, çiğ köfte, tavuk, kuru fasulye, keçi kavurma vb. (K.1), (K.27), (K.4), (K.5), (K.20), (K.6), (K.7). Köylere göre kadınlarla erkeklerin beraber toplanmaları farklıdır.

Kaynak kişiler Adana yöresinde çoktan aza doğru bilmecelerin en çok hangi çevrelerde sorulduğunu şöyle sıralıyorlar: Konar-göçer toplulukları dağlık yerleşim merkezleri, yerleşik köy, kasaba ve şehir (K.1), (K.4), (K.2), (K.3), (K.5), (K.6), (K.7), (K.26), (K.16), (K.14).

Bilmece sorulurken dinleyenler dikkatli, neşeli, şen şakrak bir haldedirler. Cevap vermek için dikkatli dinlemek gerekir. Bilemeyip toplulukta mahcup olmamak için heyecanla dinlenir. Bilmece sorulan ortam sessizdir. Bilmeceleri çözme, halk arasında zeka, bilgi ölçüsü olarak değerlendirilir. Cevabı bilenlerin hemen cevabı söylemeleri hoş karşılanmaz.   Cevabı bilen takdir edilir. İpuçlarına rağmen cevabı bilemeyenlere gülünür (K.1), (K.2), (K.6), (K.3), (K.4), (K.7), (K.17); (K.16), (K.9), (K.15), (K.8), (K.22).

Bilmece sorulurken, bilmeceyi renklendirmek ipucu vermek bazen de şaşırtmak için mendil, yazma, ip, kibrit, sopa vb. aksesuarlar kullanılır. Evlerde bilmece sorulurken bazen yere mendil serilir. Bilmececi “Bilmeceyi sordum, cevabını içine koydum.” Diyerek mendili katlar, bilmecenin cevaplandırılmasını bekler (K.1), (K.4), (K.5), (K.6), (K.7), (K.31), (K.13), (K.24), (K.26). Bilmececi bilmece sorarken anlatımı süslemek, dikkati toplamak, ilgi çekici kılmak, ipucu vermek bazen yanıltmak için bazı jest ve mimikler yapar (K.7), (K.11), (K.18), (K.27), (K.6).

Bilmececi, sessiz ortam olmadan bilmeceyi sormaz. Dinleyicileri meraklandırmak için önce tekerlemeler söyler (K.8), (K.10). Kaynak kişi (K.2) çocukluğunda bilmece sorulmadan önce bilmececilerin “İndim kuyu dibine, sildim süpürdüm, silkindim çıktım” tekerlemesini söylediklerini belirtiyor. Bu tekerlemeyi duyanlar bilmece sorulacağını anlarlarmış. Bilmecenin sorulduğu ortam neşeli ortamdır. Bilmece soranda öne çıkma, toplumda kabul görme isteği vardır. Neşeli ortamda seyircileri eğlendirmek, düşündürmek amaçlanır. Bazen toplantıda acılı türküler söylenmişse bu atmosferi dağıtmak için bilmeceler sorulur (K.26), (K.26), (K.18), (K.29), (K.6).

Eskiden sorulup günümüze gelen bilmeceler, günümüzde yok olmak üzeredir. Eski dönemlerin yaşayış özelliklerini, kültürünü yansıtan bilmecelerin bir çoğu unutulup belleklerden silinmeğe başlamıştır. Bu gün  teknik gelişmelerin etkisiyle yeni bilmeceler ortaya çıkmağa başlamıştır. Eskiden bilmecelerde eğlencenin yanı sıra eğitim amacının da öne çıktığını ve doğa varlıklarının ağırlıkta olduğunu görüyoruz. Günümüzde Türk bilmecelerinin yanısıra şaşırtmayı amaçlayan Amerikan bilmeceleri de sorulmaya başlanmıştır (K.26), (K.1), (K.2), (K.3), (K.23), (K.27). Gençler eski bilmecelerin yaratıldığı ortamdan uzak oldukları için eski bilmecelerin dünyasına giremiyorlar. Eski köy tarımıyla ilgili nesneleri tanımıyorlar (K.23), (K.27), (K.9), (K.24).

Köylerde sorulan bilmeceler köy hayatıyla ilgili, şehirde sorulan bilmeceler şehir hayatıyla ilgilidir (K.7). Köylerde eskisi kadar olmasa da eski bilmeceler sorulmaktadır. Şehirde ise eski bilmecelerin yanı sıra yeni bilmeceler de sorulmaktadır: Bilmeceler köylerde eğlence kaynağı olması yönüyle işlevseldir (K.1), (K.7), (K.31), (K.30), (K.23), (K.24).

Eskiden mani ve bilmeceye ilgi duyanlar mektupla bilmece sorardı. Özellikle mektuplar ortada okunduğu için herkesçe anlaşılmaması için rumuzlu mani tipi bilmeceler yazarlardı. İki örnek verelim (K.7). 

Aman mektup var da gel
Yardan haber al da gel
Bir idik iki olduk
Üç olduk mu sor da gel (K.1).

Hey mektup güzel mektup
Çabuk köye var da gel
Bir idik iki olduk
Üç olduk mu sor da gel (K.6). 

Kır gezilerinde oyunlar oynanır. Yiyecekler yenir, türküler söylenir. Ender olarak ortam doğarsa bilmece de sorulur (K.7), (K.25), (K.26), (K.12), (K.22), (K.9). Eskiden yaygın bir biçimde anlatılan halk hikayelerinin başında, ara verildiğinde dikkati sağlamak ve dinleyicinin sıkılmaması için bilmece sorulurdu (K.6), (K.7). Ayrıca zeytin ve pamuk toplarken işi kolay kılmak amacıyla da bilmeceler sorulur (K.3).

Bilmecelerin insanların görüş, düşünüş ve zekasını açıp geliştirdiğine inanılır. Bilmecelerde sorulanlar kısa ve öz olarak ifade edilir. Bilmeceler dil ve kültür göstergesidir. Cinsellik içeren veya cinselliği çağrıştıran bilmecelerin her toplulukta söylenmesi hoş karşılanmaz. Kadınlar ve erkekler kendi aralarında söylerler. Genellikle bu tür bilmeceler ergenlik çağında sorulur (K.7), (K.3), (K.6). Bilmeceler doğru cevaplandırıldığında takdir edilir. Yanlış cevaplayanlara çerez, yiyecek aldırılarak ceza verilir (K.7). Bazen ceza olarak cevabı bilmeyenin eline sopa ile vurulur, tek ayak üstünde durdurulur. Herkese su dağıttırılır. Odun getirttirilerek soba yaktırılır. Hayvan seslerini taklit etmesi istenir (K.7), (K.2), (K.1), (K.5), (K.30).

Bilmecelerin kendilerine özgü bir sorulma yöntemi ve sorulma geleneği vardır. Bilmece sorulacak topluluk önce iki gruba ayrılıp bilmece sormada usta kişilerin etrafında toplanır. Bilmeceyi cevaplamağa çalışan taraf bazı ipuçları elde etmek için karşı tarafa yenir mi? İçilir mi? Canlı mı? Cansız mı? Gibi sorular sorarak bilmeceyi cevaplamağa çalışır. İpuçlarına rağmen bilmece çözümlenemezse karşı tarafla pazarlığa girilir. Bilmeceyi soran karşı taraftan bir şehir ister. Bir iki örnek verelim. 

“Gel Adana benim ol
Yiyeyim içeyim
Gezeyim tozayım” (K.25) 

“Gel Adana gel, seni alayım
Yiyeyim. İçeyim, içinde güller açayım
Seni istediğim gibi tepe tepe kullanayım” (K.24) 

Bilmeceyi soran bilmecenin cevabını söylemek için bir şehir alır ve tekerlemeler söyler. Bir kaç örnek verelim.

“Adana’ya varayım, bir kebap sarayım, yiyeyim içeyim, ah neyidi ne idi cevabı göz idi” (K.4), (K.7).

 “Kırk pınara varayım, yiyeyim, içeyim, muradıma ereyim, neyimiş, neyimiş cevap göz değil miymiş.” (K.24).

 “Çakallı çakalı beri al, iki tokma eri al, yassı taşı kaldıralım, burnuna biber dolduralım, sizin horoz, bizim horoz, cebine çerez.” (K.1), (K.30), (K.18), (K.25), (K.9), (K.6).

Adana’da aşıklar hece ölçüsü ile oluşturdukları bilmeceler dışında divan edebiyatında görülen muamma ve lugazlar da yapmışlardır. Muamma; Arapça “körletmek”, “gizli ve güç anlaşılır söz” anlamlarına gelir. Bir ismi işaret eden söz, dize veya beyittir. Muammaların iç ve dış olmak üzere iki anlamı vardır. Muammayı düzenlemede ve çözmek için çeşitli yöntemler vardır[27].

Adana aşıklık geleneğinde askı asmak, askı indirmek muamma geleneği hakkında şunları sıralayabiliriz[28]. Adana’da askı asmak - askı indirmek düzenlenen gecelerde aşıkların toplandıkları kahvelerde, oda sohbetlerinde yapılıyor. Muamma duvara asılıyor. Muamma bir dörtlükte rumuz olarak işleniyor. Bir kutu veya mendilin içine konulup asılıyor. Gece sonunda askı indirilip halkın huzurunda yüksek sesle okunuyor. Muammayı çözmeye seyirci de katılabiliyor. Aşıklar muammanın cevabını sazlı sözlü olarak söylüyorlar. Adanalı aşıklar muammayı sazlı ve sözlü olarak ikiye ayırıyorlar. Sazlı muammaya bağlamalı muamma adı verilir. Bağlamalı sazlı muamma makamlı ve ezgili olarak soruluyor ve cevaplanıyor ve kahvelerde asılan muammalarda aşıklara ipucu verilerek çözülmesi istenir.

Adana aşıklık geleneğinde bağlama-muamma aşık karşılaşmalarının en önemli bölümlerinden biridir. İki aşık birbirlerini dini, tasavvufi ve İslami menkabeler konusunda imtihan ederler. Aşıklar birbirlerini hem bilgi hem de sanat yönünden zorlarlar. Bağlama, çok kere muamma adıyla da anıldığı için aşık tarzı şiir geleneğinde yer alan askı-muamma ile karıştırılmaktadır. Askı şeklindeki muammalar daha çok anonim bilmece karakterindedir. Soruların cevapları canlı veya cansız cisimlerdir. Bağlama grubuna giren muammalar ise iki aşığın birbirinin bilgisini ve sanattaki hünerini yoklama esasına dayanmaktadır. “Ol nedir kim” ibaresine benzer ibarelerle başlayan bilgi isteme bilmece karakterli atışmalardır[29]

Köye yeni gelen yabancılar bazen bilmecelerle sınanır (K.2), (K.27), (K.24). Damat adayları, görücüye geldiğinde sınanır. Şekersiz kahve veya tuzlu çay verilir. Kızın gönlü yok ise imalı bilmeceler sorulur (K.1), (K.6), (K.7).

 SONUÇ 

Adana’da bilmece sorma geleneği, yüzyılların deneyimlerinden süzülerek biçimlenmiş, belirli kuralları olan kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşmış bir gelenektir. Adana bilmecelerinde Adana insanının düşünce yapısını beğenisini, yöre kültürünün sergilenişini görürüz. Ayrıca toplumun değerlerini, dinamiklerini, dünyaya bakışını ve estetik modellerini görürüz.

Adana’da bilmece sorma geleneğinin oluşmasında şekillenmesinde kültürel ve tarihi mirasın önemli rolü vardır. Gün geçtikçe azalmakta olan bilmece sorma geleneği, kültürel bir varlık olarak gelecek kuşaklara aktarılmalıdır.

Adana’da bilmeceler, eğlendirmesi, işi kolay kıldırması eğitim ve kültürün aktarılması yönleriyle işlevseldir. Kültürel değişim ve gelişim bakış açısıyla sistematik yöre incelemesi ve tahlili yapılmadan izlenim yoluyla çözümlemeye ve anlamaya çalışan bir yöntemle yapılacak bir Türkiye bilmece sorma geleneğinin eksik kalacağı düşüncesini taşıyoruz.

Adana’da bilmece sorma geleneğini yapılacak bu tür bir çalışmaya katkıda bulunmak amacıyla ortaya koymağa çalıştık.

 ADANA’DA SORULAN BİLMECELERDEN ÖRNEKLER 

Bilmeceler, biçimleri ya da içerikleri dikkate alınarak çeşitli şekillerde sınıflandırılmışlardır Biçim bakımından bilmeceler, manzum ve mensur bilmeceler olmak üzere ikiye ayrılırlar. Bir araştırmacının bilmeceleri  söyleyiş özelliklerine göre[30] diğer bir araştırmacı da anonim, ferdi oluşlarına göre sınıflamıştır[31].Batılı araştırmacılar bilmeceleri betimlemeli ve zekice soru olarak sınıflarlar[32].

Bilmeceleri çeşitli özelliklerinden yola çıkılarak tiplerine, cevaplarına, karşılıklı söylenmelerine, cevaplarının manzum olmalarına, kelime oyunu karakteri göstermelerine, taklidi olmalarına göre sıralayabiliriz.

Adana’da sorulan bilmeceleri manzum ve mensur olarak iki grupta toplayabiliriz. Manzum olanlar, ikili, üçlü, dörtlü, beşli ve altılıdır. Manzum bilmecelerde ölçü, kafiye özelliklerine uyulur. Bu tür bilmeceler bir dizelik bütünden hareketle, genişleyerek ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı dizeleri içine alan bir kalıp oluşturmuştur.

Adana’da sorulan bilmecelerin konularını: a- günlük hayat (ev hayatı, toplum hayatı), b-doğa (hava, astronomi, zaman vb.), c- eşyalar, d- insan, e- bitkiler, f- hayvanlar, g- soyut kavramlar olarak sıralayabiliriz. Bir bölümde bulunan bilmece metni diğer bölümde de bulunabilir. Adana’da derlediğimiz 500 bilmeceden yola çıkarak Adana’da söylenen bilmeceleri şekil ve içerik yönünden aşağıdaki başlıklarda topladık.

1-Cevabı tek olan bilmeceler

2-Cevabı birden çok olan bilmeceler

3-Bilgi ölçen bilmeceler

4-Kelime parçalarının özellikleri üzerine kurulan bilmeceler

5-Şaka alay üzerine kurulan bilmeceler

6-Cevabı soru içinde olan bilmeceler

 1.CEVABI TEK OLAN BİLMECELER: 

Sarp kayadan geçtim

Sarı sandal kestim                  (AKCİĞER) (K.2)

 

Sarıdır safran gibi

Okunur Kur’an gibi

Ya bunu bileceksin

Ya bu gece öleceksin (ALTIN) (K.17)

 

Tuzsuz pişen aş     (AŞURE) (K.8)

 

Bir tabak nar

Yiğitsen al  (ATEŞ) (K.8)

Gökyüzünde yanar kandil      (AY) (K.8)

 

Ufacık mezar

Dünyayı gezer   (AYAKKABI) (K.19)                    

 

Çipil çipil su içer

Suyu baladır içer

Osmanlara yan verir

Düşmanlara yön verir   (AYI) (K.7)        

 

Kırmızı boyaya boyadım

Ananın önüne dayadım   (AYRAN TULUĞU) (K.2) 

 

Dam başında kedi gibi

Göğe bakar cadı gibi   (BACA) (K.2)                     

 

Gözenek gözenek gözü var

Beyler önünde sözü var   (BAL) (K.28)      

 

Ufacık kuşlar

Camiyi taşlar

Kendisi yemez

Ele bağışlar   (BALARISI) (K.29)                                    

 

Dağda takılar

Suda çipiler   (BALTA) (K.22)                        

 

Sıra sıra olmuşlar

Hak yoluna durmuşlar

Vakit gelmiş, ermiş,

Sararmış solmuşlar    (BUĞDAY) (K.1)           

 

Kaplıcada ilacım

Kış gününde hallacım

Saçaklardan damlardan

Sarkar uzun saçım      (BUZ) (K.20)          

 

Dört kardaş bir yerde yatar   (CEVİZ) (K.28)

 

Benim bir dağım var

Bir yanına kar yağar

Bir yanına dolu             (ÇIRÇIR MAKİNASI) (K.2)

Ortada bir dağ, bir yanına kar

Bir yanına dolu yağar     (ÇIRÇIR MAKİNASI) (K.2)       

 

Alçacık tepe

Kırmızı küpe   (ÇİLEK) (K.15)                       

 

Biz biz idik

Otuz iki kız idik

Ezildik büzüldük

Bir duvara dizildik    (DİŞLER) (K.32)             

 

Çum çum çukurda mısın?

Beyaz yumurta mısın?

Eller yaylaya gitti

Sen daha burada mısın?        (DONDURMA) (K.22)

 

Yiriğine yuvarlak    (DÜĞME) (K.7)               

 

Var getir

Var var getir

Gelmez ise

Yalvar getir

Bize ömür billah gitmeyecek

Kesilmedik nar getir   (DÜNÜR GİTMEK) (K.23)

 

Kaş ile gözden yakın

Söylenen sözden yakın    (ECEL) (K.31)       

 

Hacca giden hacıdır

Gitmeyen duacıdır

Dal verir meyva vermez

O neyin ağacıdır?   (GEYİK) (K.9)               

 

Dağdan gelir dak gibi

Boynuzları budak gibi

Eğilir gökçe oğlak gibi

Meler gökçe oğlak gibi          (GEYİK) (K.22)

 

Mavi atlas arşın yetmez

Makas kesmez iğne batmaz (GÖKYÜZÜ) (K.21)

 

Ben giderim o gider

Arkamdan tin tin eder   (GÖLGE) (K.16)        

 

Alaca mezar

Dünyayı gezer  (GÖZ) (K.29)                     

 

Bir acayip nesne gördüm,

Gündüz yanar, gece söner     (GÜNEŞ) (K.3)

Pencereden ay doğdu

Görenler hayran oldu

Anası kız iken

Kızının kızı oldu      (GÜZ) (K..14               

 

Dağdan gelir takla makla

Aman abla beni sakla            (İÇLİ KÖFTE) (K.19)

 

Bizim çocuk zayıf

Zayıflığa lüzum yok

Bir gözü kayıp   (İĞNE) (K.12)                    

 

Dam ardında teke bağlı

Boynuzu köke bağlı    (KABAK) (K.27)           

 

Yedi delikli tokmak

Bunu bilmeyen ahmak    (KAFA) (K.17)        

 

Gider leyli, gelir leyli

Bir ayağı üstüne

Dinelir leyli    (KAPI) (K.8)                        

 

Altı keçe

Üstü keçe

Yağmur bunun neresinden geç (KAPLUMBAĞA) (K.11)

 

Yer altında haldır huldur        (KARASABAN) (K.12)

 

Benim bir kızım var

Kırmızı kazaklı

Siyah düğmeli

Yeşil montlu      (KARPUZ) (K.12)                     

Kanadı var kuş değil

Boynuzu var koç değil    (KELEBEK) (K.31)       

 

Başıma sürdüm yeşil

Elime sürdüm yeşil

Yıkadım kızıl       (KINA) (K.21)                    

 

Benim kırk tane oğlum var

Kırkının da başında şapkası var    (KİBRİT) (K.21)

 

Üstünde ot biçeriz

Altında süt içeriz      (KOYUN) (K.7)              

 

Dört tane özü var

Arpacık gözü var    (KOZA) (K.1)              

 

Kaburgası var kanı yok

Soluğu var canı yok     (KÖRÜK) (K.27)          

 

Yarım kaşık

İki duvara yapışık   (KULAK) (K.21)              

 

Benim anam bahçede yakmış

Kar diz boyuna kalkmış

Gelen giden götüne vurmuş

Yumuşaksa alır sertse bırakır   (LAHANA) (K.17)

 

Küçücük fıçıcık

İçi dolu turşucuk   (LİMON) (K.2)                

 

Ne ağzı var ne dili

Ama konuşur insan gibi         (MEKTUP) (K.11)

 

Hanım içerde saçı dışarda     (MISIR) (K.1)

 

Mini mini fincan

İçi dolu mercan    (NAR) (K.15)                  

 

Damda satı (çingil) asılı

İçi kavurga basılı        (NAR) (K.31)           

 

Yük dibinde Yusuf durur

Burnunu kısıp oturur    (NOHUT) (K.3)         

 

Elden cebe, cepten ele

Bunu bilmeyen kertenkele      (PARA) (K.9)

 

Çarşıdan alınmaz

Süs diye konulmaz

Ordan tatlı hiç bir şey olmaz  (PARA) (K.22)

 

Salkım saçak

Gümüşlü bıçak   (PIRASA) (K.4)                   

 

Dağdan attım kırılmadı

Bir tükrüğüme dayanmadı     (SİGARA) (K.15)

 

Yer altında kürklü hoca         (SOĞAN) (K.23)

 

Annede iki tane

Babada bir tane     (SOYADI) (K.22)               

 

Ne idim, ne idim

Tarlalarda bey idim

Felek beni ne yaptı

Beli bağlı kul yaptı     (SÜPÜRGE) (K.3)

 

Bir kuyum var

Çeken ölmez

İçen ölür   (TABANCA) (K.29)                 

 

Ben iki hasretlinin

Arasında dururum

Yüzlerini görmeden

Onları konuştururum    (TELEFON) (K.30)        

 

Helemez helemez

Ocak başına gelemez

Gelse bile

Çok fazla duramaz     (TEREYAĞI) (K.4)

 

 

Dışı var içi yok

Dayak yer suçu yok    (TOP) (K.8)

 

Fındıklı fıstık

Duvara astık     (UN ELEĞİ) (K.20)         

 

Baldan tatlı baltadan ağır

Elde tutulmaz çarşıda satılmaz

Mendile konmaz tadına doyulmaz     (UYKU) (K.23)

 

Sıtma tuttu, berkçe bastır

Bilin bakalım bunun adı nedir        (YOĞURT) (K.7)

 

Beyaz saray içinde,

sarı sultan oturur      (YUMURTA) (K.6)             

 

Dışı kazan karası

İçi odun parçası   (ZEYTİN) (K.2)                   

 

Dışı katık

İçi kütük   (ZEYTİN) (K.4)                             

2.CEVABI BİRDEN ÇOK OLAN BİLMECELER:

 

Sarı öküzüm yatar kalkmaz

Boz öküzüm gider gelmez    (ATEŞ-DUMAN)(K.17)

 

Değirmen tepe dört yanı küpe

Altın uşak gümüş süpürge      (HAVA-YILDIZ) (K.32)

 

Kale kapısından büyüktür

Fındık kabuğundan küçüktür

Kan kırmızıdır

Süt beyazdır     (KALE-FINDIK-KAN-SÜT)               

 

Sarp yerde sandal asılı

İçine helva basılı           (KULAK ve İÇİNDEKİLER)

 

Etten kantar

Altın tartar     (KULAK-KÜPE) (K.15)              

 

Ham gördüm ham gördüm    (TREN VAGONU)

Yerden yapma dam gördüm   (MEZAR)

Tuzsuz pişen aş gördüm         (PALIZA)

Köpük kusan taş gördüm       (SABUN) (K.16)

 3.BİLGİ ÖLÇEN  BİLMECELER (MUAMMA - LUGAZ) 

Ol nedir ki “GÖSTERİYOR BENİZİ”

Ol nedir ki “YOL EDİYOR DENİZİ”

Ol nedir ki “UYUZ EDER DOMUZU”

Bul da kendini kurtar aslanım

 

OL AYNADIR gösteriyor benizi

OL KAYIKTIR yol ediyor denizi

OL KÜNCÜDÜR uyuz eder domuzu